Антропогенез.Адам эволюциясыны кезедері: ежелгі,ертедегі жне осы заманы алашы адамдар. — биология, уроки


Сыныбы: 11 сынып Биология
Сабақ тақырыбы: Адам эволюциясының кезеңдері: ежелгі,ертедегі және осы заманғы алғашқы адамдар.
Сабақтың мақсаты: Адам эволюциясының негізгі кезеңдерімен таныстыру.
Білімділігі: Оқушыларға ежелгі,ертедегі және қазіргі адамдардың ерекшеліктерін,олардың қаңқа қалдықтарының құрылысын,өмір сүру мәдениетімен таныстыру.
Дамытушылығы: Оқушылардың эволюциялық білімдерін тереңдете отырып, оқушының өз бетінше ізденуін,зерттеушілігін қалыптастыру.
Тәрбиелігі: Жан-жақтылыққа,ұжымдылыққа тәрбиелеу.Тыңдай және сөйлей білу мәдениетін арттыру. Өз ойларын ашық айтуға дағдыландыру.
Сабақ түрі: Аралас сабақ
Сабақ әдісі: Жеке,топтық,оқулықпен жұмыс,«Миға шабуыл»,«Мен–саған,сен–маған», «Конверт-сұрақ», «Суреттер сөйлейді»,«Бұл жалған ба, әлде шындық па?» әдістері.
«Жадыға серуен» ойыны
Сабақ көрнекілігі: Интерактивті тақта,слайд, суреттер, «Адам эволюциясы», кесте,әр түрлі тапсырмалар, сәйкестік тест, биологиялық диктант
Пәнаралық байланыс: Тарих, география,
Сабақ барысы:
І.Ұйымдастыру кезеңі: (Амандасу,түгендеу,сабаққа дайындығын тексеру) 3мин.
Психологиялық ахуал
Интербелсенді тақтадан адамның бас сүйегінің қаңқасын көрсету.1мин
Ендеше адам эволюциясының негізгі кезеңдерін басшылыққа ала отырып, оқушыларды топқа бөлу. (түске байланысты топтарға бөлінеді)
1-топ: Ежелгі адамдар
2-топ: Ертедегі адамдар
3-топ: Осы заманғы алғашқы адамдар.
Үй тапсырмасын тексеру: Қызығушылықты ояту. 3мин
1.Үй жұмысын «Жадыға серуен» ойыны арқылы сұрау.
2.Әр топтан оқушы шығып,арнайы дайындалған тапсырманы таңдап алады.
№1 топқа тапсырма Адамның жүйелеудегі орнын анықтау.  
Кестеде адамға тән қасиеттер берілген, тек оларды омыртқалылар отрядына, сүтқоректілер класына және ұрықжолдастылар класс тармағына бөлу керек.
№ Тән қасиеттер Омыртқалылар отряды Сүтқоректілер класы Ұрық жолдастылар класс тармағы
1 Жүрегі төрт қуысты 2 Ұрпақ жатырда дамиды 3 Ми қыртысы өте жақсы жетілген 4 Денесінде түктері бар 5 Жүрегі кеуде жаққа қарай орналасқан 6 Омыртқа жотасы бар 7 Ұрықжолдасы арқылы қоректенеді 8 Тістері жеке топтарға бөлінген  
№2 топқа тапсырма: Адам денесіндегі кейбір белгілер
№ Денедегі белгілер Рудимент Атавизм
1 Құлақ маңындағы бұлшықет + 2 Денедегі қалың түк +
3 Көп емшектілік +
4 Терідегі түктер + 5 Соқырішек + 6 Құйрықты адам +
3 топқа тапсырма: Сәйкестік тестін орындау
Адамның жануарлардан шыққандығының дәлелдемелері:
1 Анатомиялық Ұрықтанған жұмыртқадан дамуы
Алғашқы кезеңінде желбезектің болуы
Миының балыққа ұқсауы
Клоакасының болуы
2 Эмбриологиялық Құлақ қалқанының болуы
Ортаңғы құлақ 3дыбыс сүйек.
Көкеттің болуы
Сүт бездерінің болуы
Тістердің жіктелуі
Рудимент,атавизм
3 Генетикалық Адам тәрізді маймылдар қуанады,ызаланады, ұрпағына қамқорлық жасайды.
4 Палеонтологиялық Қазбадан табылған адамның арғы ата тектері:австролопитек,питекантроп,синантроп, неандерталдық,кроманьондықтар.
5 Физиологиялық Қан құрамының ұқсастығы
Ауру түрлері ұқсас
Гендердің жиынтығы ұқсас
Жаңа сабақты ашу «Миға шабуыл» Оқушыларға сұрақ қою арқылы, жаңа сабақтың тақырыбын ашады,өткен сабақпен байланыстырады, видео қосады.
Кубизм сұрақтары: 2мин.
1.Антропология нені зерттейді?
2.Антропология ғылымының негізгі саласы қалай аталады?
3. Адамның эволюциясының қандай негізгі кезеңдерін білесіздер? - деген сұрақтарға жауап алу арқылы жаңа сабақтың тақырыбын ашу.
Видео 2мин
Мәтін оқу (7мин)
Топтарға тапсырма:
Кластер құру.(қашан,қайда өмір сүрді,тіршілігі, еңбек құралдары) 5мин
Жаңа сабақ бойынша тапсырмалар
«Мен –саған, сен -маған» (бірінші топ екінші топқа,екінші топ үшінші топқа,үшінші топ бірінші топқа сұрақтар береді 5мин
Топтар өз арасында сайыс жүргізеді.Бір топ екінші топқа сұрақ қою тиіс, ал екінші топ сұраққа тиісті жауаптарын айту керек.
«Суреттер сөйлейді» әдісі (Ғалымдар:Ч.Дарвин, Ф.Энгельс,К.Линней т.б.» суреттері, еңбектері) 3мин
Өзіңді тексер. «Бұл жалған ба, әлде, шындық па?» әдісі. Тақтадан көрсетеділеді 3мин
1.Адам — органикалық дүние эволюциясында ең соңында пайда болған биологиялық түр. (шындық)
2.Биологиялық (тұқым қуалайтын өзгергіштік, тіршілік үшін күрес және табиғи сұрыпталу) және әлеуметтік факторлардың (еңбек әрекеті, етті тағамды пайдалану, қоғамдық қарым-қатынас, сөз және ойлау) бірлескен жиынтығы антропогенездің негізгі қозғаушы күштері болып саналады. (шындық)
3. Дара жүріп еңбек еткендіктен, араларында өзара қауымдық қарым-қатынас калыптаса түсті. (жалған)
4. "Еңбек — адамзат өмірінің бірінші негізгі шарты, адамды адам еткен еңбек деген дәрежеде айтуға тиістіміз", — деп жазды Ч.Дарвин. (жалған)
5. Ойлау, сөйлеу, ұжымдасып еңбек ету қабілеттері ешқашан тұқым куаламайды. Тек адамның морфологиялық және физиологиялық ерекшеліктері ғана тұқым куалайды. Кейде адам қоғамынан тыс тәрбиеленген жас балаларда (кейбір аңдар асырап алған) ойлау, сөйлеу қабілеттері мүлде дамымайтыны анықталды. (шындық)
6. Органикалық дүниеде болатын тұқым қуалайтын өзгергіштік, тіршілік үшін күрес және табиғи сұрыпталу адам эволюциясында да маңызды орын алатынын Ч.Дарвин нақтылы мысалдармен дәлелдеп берді. (шындық)
Бағалау.Критерий бойынша бағалау.Топ басшылары бағалап отырады.(бағалау парақшасына)
Бекіту 5мин.
Деңгейлік тапсырмалар:
1топ
Биологиялық диктант
1. Адамның миының көлемі орта есеппен................ см3 ( 1600 - 1800)
2. Адам эволюциясының маңызды факторының бірі...........( еңбек)
3. Антропогенез ..................
4. кромоньондықтардың негізгі кәсібі...........
5. Епті ( іскер) адам кімдер?.........................
2топ. Жабық тест
1. Алғашқы адамдардың тұрғылықты жері ( үңгір)
2.«Саналы адам»ертедегі адамдардан қалай ажыратылады? (ми көлемі, сөйлеу, сурет салу)
3. Алғашқы адамдардың алғашқы киімдері неден жасалды? ( аң терісі)
4. Алғашқы адамдар қоректерін қалай тапқан? (топтасып аң аулау )
5. «Homo sapiens» ұғымы қалай аударылады? (саналы адам)
3топ «Адам мен Адамтектес маймылдарды салыстыру» «Т» кестесі

эссе жазу «Болашақта адамның дамуы қалай жүреді» 3мин.
ҰБТ бұрышы Т Е С Т
1.Адамды приматтар тобына жатқызған ғалым:
а) Ж.Б. Ламарк; в) Ч. Дарвин;
б) К. Линней; г) Ф. Энгельс.
2.Адамның жануарлардан шыққандығын дәлелдейтін мүшелері:
а) рудимент; в) аналогты мүшелері;
б) миы; г) гомологты мүшелері.
3. Қазіргі адамдар қай түрге жатады:
а) адам тәрізді маймылдарға; в) неандертальдықтарға;
б) архантроптарға; г) саналы адам.
4. Ежелгі адамғарға ірі жануарларды аулауға не көмектесті:
а) қаруы; в) ит асырауы;
б) ұйымдасып аулау; г) отты пайдалану.
5. Австралопитектер бұлар:
а) австралия маймылдары; в) оңтүстік маймылдары;
б) австралия адамдары; г) оңтүстік адамдары.
6. Антропогенездің биологиялық факторлары:
а) әлеуметтік; в) еңбек әрекеті;
б) ақыл – ой, сана; г) тіршілік үшін күрес
7. Антропогенез дегеніміз – бұл:
а) адамның жеке дамуы; в) тұқым қуалайтын өзгергіштік;
б) приматтардың тарихи дамуы; г) адамның шығу тегі, дамуы.
8. Дамудың қай сатысында адам нәсілге бөлінген:
а) неоантроптар; в) архантроптар;
б) австралопитектер; г) палеонтроптар.
9. Нәсіл ұғымын алғаш енгізген ғалым кім:
а) Лики; в) Дюбуа;
б) Бернье; г) Джохансон.
10. Адам эволюциясындағы әлеуметтік факторларды
ашқан ғалым:
а) Ж.Б.Ламарк; в) Ф.Энгельс;
ә) Ч.Дарвин; б) К. Рулье.

Рефлексия – нені білдік? нені үйрендік? 1мин
Оқушылар дайындап келген презентациясы 1мин
Үйге тапсырма: §43 Өтілген тақырып бойынша тест құрастыру. Баяндама,презентация: «Антропогенездің қозғаушы факторлары» Бағалау 1мин
№ Адам тәрізді маймылдар Адам
1. Ұрықтың жатырда дамуы 2. Сөйлеу қабілеті бар 3. Қолдары аяқтарына қарағанда әлсіз 4. Шығармашылық еңбекке бейім 6. Тұрақты дене температурасы бар 7. Зат алмасу жоғары сатыда өтеді 8. Тік жүреді 9. Табаны ойыс 10. Ми көлемі 1800 см3 11. Омыртқа жотасы S - тәрізді 12. Сойдақ тістері азу тістерінен ірі 13. Қолдары аяқтарынан ұзын Жаңа сабақ: Мағынаны ашу.
Суреттер сөйлейді . ( ежелгі адамдардың суреттеріне сипаттама беру)
Сұрақтар арқылы тақырыпты ашу,
Адамтектес маймылдардың белгілері.
Адамға тән қасиеттері.
Ежелгі адамдармен қазіргі заман адамдары арасындағы айырмашылықтар
Антропогенез (грек. anthropos – адам, genesіs – шығу тегі) – антропология ғылымының адамның шығу тегін, даму тарихын, оның жеке биол. түр болып қалыптасуын және адамзат қоғамының даму кезеңдерін әрі жаратылыстану, әрі қоғамдық ғылымдарға сүйене отырып зерттейтін негізгі саласы.
Антропогенез
мына ғылымдарға
сүйенеді
приматология, эмбриология, физиология, психология, геология, археология, этнография, тіл білімі
Адам — органикалық дүние эволюциясында ең соңында пайда болған биологиялық түр. Органикалық дүниеде болатын тұқым қуалайтын өзгергіштік, тіршілік үшін күрес және табиғи сұрыпталу адам эволюциясында да маңызды орын алады. Адам эволюциясындағы мұндай табиғи заңдылықтарды Ч.Дарвин нақтылы мысалдармен дәлелдеп берді. Осындай табиғи әсерлердің нәтижесінде ертеде тіршілік еткен адамтектес маймылдардың денесінде елеулі анатомиялық және физиологиялық өзгерістер пайда болды. Адамтектес маймылдар бірте- бірте тік жүруге көшіп, қол мен аяқтың қызметі бір-бірінен бөліне бастады. Қолдары еңбек құралдарын жасауға дағдылана түсті. Табиғи сұрыпталу адамдардың жеке топтарының еңбек құралдарын жасауды жетілдіре түсуіне, ұжымдасып аң аулауына, қарттарға қамқорлық жасалуына колайлы жағдай туғызды.
Осындай іс-әрекеттердің нәтижесінде жекелей сұрыпталумен бірге, топтық сұрыпталу жүріп отырды. Бірақ антропогенезді тек қана биологиялық заңдылықтармен түсіндіруге болмайды. Бұл арада әлеуметтік өмірдің де елеулі орын алатынын Фридрих Энгельс(1820—1895) өз еңбектерінде дәлелдеп берді. Ол, әсіресе еңбектің, қоғамдасып тіршілік етудің, ақыл-ойдың және сөздің маңызын атап көрсетті.
Кез келген еңбек құралдарын дайындау үшін адам еңбек етуі қажет. Еңбек құралдарын жасау қол арқылы жүзеге асады. Фридрих Энгельс адамның қалыптасуындағы еңбектің рөлін жоғары бағалады. Ол:
"Еңбек — адамзат өмірінің бірінші негізгі шарты, адамды адам еткен еңбек деген дәрежеде айтуға тиістіміз",
— деп жазды. Олай болса, еңбек антропогенездің басты әлеуметтік қозғаушы күші болды. Адам өз еңбегі арқылы еңбек құралдарын жасай алады. Кейбір адамтектес маймылдар қарапайым құралдарды пайдалана алғанымен, еңбек құралдарын жасай алмайды. Жануарлар табиғатқа өз тіршілік әрекеті арқылы ғана әсер етеді. Ал адам өзінің саналы еңбегі арқасында табиғатты өзгерте алады. Адамның табиғатқа әсері орасан зор және сан қилы болады. Еңбек етудің нәтижесінде біздің ежелгі маймылға ұқсас ата тегімізде морфологиялық және физиологиялық өзгерістер пайда болды. Оны антропоморфоз деп атайды. Адам өз еңбегі арқылы өзіне де өзгерістер енгізді. Еңбек — адам эволюциясына тән негізгі фактор. Маймылдар алғашында ағаш басында өрмелеп жүріп тіршілік еткен. Кейіннен ағаштан жерге түсіп күн көрген. Олардың тіршілігіндегі бұл өзгеріс бірте-бірте екі аяғының көмегімен тік жүріп, өмір сүруіне жағдай жасады. Адамның екі аяғымен тік жүруі — "маймылдан адамға өтуде шешуші қадам болды" (Энгельс).
Қорыта айтқанда, тік жүруге көшу адам эволюциясындағы ең негізгі басқыш болды. Адамның алғашқы қалыптасу кезеңінде қол нашар дамығандықтан, ол қарапайым ғана құралдар жасай білді. Бірте-бірте осындай белгілер тұқым қуалау арқылы ұрпақтарға беріліп отырды. Ф. Энгельс: "Қол — еңбек ету құралы ғана емес, сонымен бірге — қол еңбектің өз жемісі", — деп түсіндірді. Маймылға ұқсас ата тектеріміз алғашында өздері өмір сүрген жерлердегі тастан, жануар сүйектерінен өте қарапайым құралдар жасап пайдаланды. Мұның өзі олардың ой- өрісіне, мінез-қылығына әсер етті әрі еңбек құралдарын жетілдіре түсуіне де септігін тигізді. Адамның еңбек етуге дағдылана түсуі антропогенездегі әлеуметтік әсерлердің ықпалының артуына септігін тигізеді. Биологиялық заңдылықтардың адам өміріне әсері бірте-бірте бәсеңдей түсті.
Бекіту: ой толғау.
Адам мен маймылдың айырмашылықтары.
Саналы адамдардың ерекшелігі.
237299513462000-19812011176000
4459605647700026727151765300097726515748000357759017653000
38595302514600073405937782500Ежелгі адамдар
Ежелгі адамдар

-24701513335000
52990752730500
Адамның арға ата тектері Жалпы сипаттама
австралопитектер питекантроптар неандерталдықтар Кроманьондықтар(осы заман типіндегі адамдар) Қорытынды:
Маймылға ұқсас ата тектеріміз алғашында өздері өмір сүрген жерлердегі тастан, жануар сүйектерінен өте қарапайым құралдар жасап пайдаланды. Мұның өзі олардың ой- өрісіне, мінез-қылығына әсер етті әрі еңбек құралдарын жетілдіре түсуіне де септігін тигізді. Адамның еңбек етуге дағдылана түсуі антропогенездегі әлеуметтік әсерлердің ықпалының артуына септігін тигізеді.
Үйге тапсырма: Оқу. Тақырып соңындағы тапсырмалар,
Бағалау
Мұғалімнің аты-жөні 18.02.2016 ж 11-сынып Биология
Сабақтың тақырыбы Адам эволюциясының кезеңдері: ежелгі,ертедегі және осы заманғы алғашқы адамдар.
Жалпы мақсаты Оқушыларға ежелгі,ертедегі және қазіргі адамдардың ерекшеліктерін,олардың қаңқа қалдықтарының құрылысын,өмір сүру мәдениетімен таныстыру.
Күтілетін нәтиже Ежелгі,ертедегі және қазіргі адамдардың ерекшеліктерін,олардың қаңқа қалдықтарының құрылысы туралы түсінік алады, топтық жұмыста өзін көрсете біледі, жеке және жұппен жұмыс жасауға қалыптасады.
Негізгі идеялар Адам эволюциясының кезеңдері:ежелгі,ертедегі және қазіргі адамдардың ерекшеліктері,олардың қаңқа қалдықтарының құрылысы туралы биологиялық түсініктерін дамыту, білімді қабылдау, қабылдағанды түсіну, есте ұзақ сақтау, ой тұжырымын жасап, шығармашылық әрекет етуіне ықпал ету, пәнге қызығушылығын арттыру, білім- білік дағдыларының жетілуіне, әлеуметтенуіне жағдай жасау.
Тапсырмалар Постер қорғау, жұптық тапсырмалар
Оқыту әдістері «Миға шабуыл», «Екі жақты түсініктеме күнделігі», «Конверт-сұрақ», «Бұл жалған ба, әлде шындық па?» әдістері
Дерек көздері Адам эволюциясының сатылары сызбанұсқасы, адам эволюциясының кезеңдері тақырыбына берілген суреттер, презентация, оқушы анықтамалығы.
Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары Уақыты Мұғалімнің іс-әрекеті Оқушының іс-әрекеті
ФМотивациялық кезең І. Ұйымдастыру.
Оқушыларға психологиялық ахуал туғызу 2 минут
«Миға шабуыл»
Интербелсенді тақтадан адамның бас сүйегінің қаңқасын көрсету.
Ендеше адам эволюциясының негізгі кезеңдерін басшылыққа ала отырып, оқушыларды топқа бөлу.
1-топ: Ежелгі адамдар
2-топ: Ертедегі адамдар
3-топ: Осы заманғы алғашқы адамдар.
Оқушылар топқа бөлініп, күту ағашына бүгінгі сабақтан не күтетіндіктерін жазады.
Негізгі бөлім.
Үй тапсырмасын тексеру 3 минут 1.Үйге жұмысын «Жадыға серуен» ойыны арқылы сұрау.
2.Әр топтан оқушы шығып,арнайы дайындалған тапсырманы таңдап алады.
Конверттегі тапсырманы ашып, орындау.
Жаңа сабақты ашу 8 минут Кубизм сұрақтары:
1.Адам эволюциясындағы биологиялық факторлар?
2.Қазіргі кезде қандай әлеуметтік фактор шешуші роль атқарады?
3. Адамның әлеуметтік эволюциясындағы үш кезеңді атаңыз?-деген сұрақтарға жауап алу арқылы жаңа сабақтың тақырыбын ашу.
Топтарға тапсырма:
Кластер құру.
Операциялық кезең Жаңа сабақ бойынша тапсырмалар 10 минут «Екі жақты түсініктеме күнделігі»
Топтар өз арасында сайыс жүргізеді.Бір топ екінші топқа сұрақ қою тиіс, ал екінші топ сұраққа тиісті жауаптарын айту керек.
Постер қорғау.
Кретерийлер бойынша өзін-өзі бағалау.
10 минут «Суреттер сөйлейді» әдісі

Ғалымдар: Ч.Дарвин, Ф.Энгельс т.б.
(Адамның бас қаңқасы)
Өзіңді тексер. «Бұл жалған ба, әлде, шындық па?» әдісі. Тақтадан көрсетеділеді
1.Адам — органикалық дүние эволюциясында ең соңында пайда болған биологиялық түр. (шындық)
2.Биологиялық (тұқым қуалайтын өзгергіштік, тіршілік үшін күрес және табиғи сұрыпталу) және әлеуметтік факторлардың (еңбек әрекеті, етті тағамды пайдалану, қоғамдық қарым-қатынас, сөз және ойлау) бірлескен жиынтығы антропогенездің негізгі қозғаушы күштері болып саналады. (шындық)
3. Дара жүріп еңбек еткендіктен, араларында өзара қауымдық қарым-қатынас калыптаса түсті. (жалған)
4. "Еңбек — адамзат өмірінің бірінші негізгі шарты, адамды адам еткен еңбек деген дәрежеде айтуға тиістіміз", — деп жазды Ч.Дарвин. (жалған)
5. Ойлау, сөйлеу, ұжымдасып еңбек ету қабілеттері ешқашан тұқым куаламайды. Тек адамның морфологиялық және физиологиялық ерекшеліктері ғана тұқым куалайды. Кейде адам қоғамынан тыс тәрбиеленген жас балаларда (кейбір аңдар асырап алған) ойлау, сөйлеу қабілеттері мүлде дамымайтыны анықталды. (шындық)
6. Органикалық дүниеде болатын тұқым қуалайтын өзгергіштік, тіршілік үшін күрес және табиғи сұрыпталу адам эволюциясында да маңызды орын алатынын Ч.Дарвин нақтылы мысалдармен дәлелдеп берді. (шындық) Смайлик арқылы формативті бағалау.
Кретерий бойынша бағалау.
Рефлексиялық кезең Бағалау. Критерий бойынша бағалау.
2
минут Оқушыларды критерийлер бойынша бағалау. Кері байланыс. 2 минут Эссе жазу: «Болашақта адамның дамуы қалай жүреді»
ББК-кестесін толтыру. Кері байланыс жасау.
Үйге тапсырма 1минут Өтілген тақырып бойынша тест құрастыру.Баяндама: «Антропогенездің қозғаушы факторлары» Бағалау парақшасы
р/с Оқушының аты Үй тапсырмасы Миға шабуыл Екі жақты түсініктеме күнделігі Конверт-сұрақ Бұл жалған ба, әлде шындық па? Қорытынды бағалау Бағалау кретерийлері:
Үй тапсырмасы
Әр дұрыс айтылған нақты жауапқа –2 ұпай
Екі жақты түсініктеме күнделігі:
Түйінді ой айтқандар – 2 ұпай
Ойын толық тұжырымдай білгенге – 3 ұпай
Суреттер сөйлейді –сұрақ:
Өз пікірлерін дәлелдеп жеткізе білгенге – 3 ұпай
Бұл жалған ба, әлде, шындық па?
Әр дұрыс айтылған нақты жауапқа –2 ұпай
15-18 ұпайға - «5»
14-9- ұпайға – «4»
3-8 ұпайға – «3»
1 Айбын 2 Абай 3 Сержан 4 Алдияр 5 Наргиза 6 Ақбота 7 Алтынай 8 Аққалы 9 Айбибі 10 Амангүл 11 Нұрай 12 Сабақтың кезеңдері мен әдістері Атқарылатын жұмыс
І. Ұйымдастыру 1. Сәлемдесу.
ІІ.
Сабақтың мақсатын қою Балалар, біз бүгін сабақта адам эволюциясының кезеңдерімен танысуды жалғастырамыз. Антропогенездің негізгі бағыттарын қарастырамыз. Сабақтың басында алдында өткен тақырыптарды еске түсірейік.
Алдында алған білімдерін пысықтау
Қорытындылау Сабақта топпен жұмыс істейміз. І топ – ҰБТда биология пәнін таңдап отрыған оқушылар, яғни «биологтар» тобы. ІІ топ- «тарихшылар» тобы, ІІІ топ «әдебиетшілер» тобы. Биологтар тобы компьютерге отырып, ҰБТ тесттерін шешеді, «тарихшылар» саналы адам түрінің тірі табиғат жүйесінде алатын орының еске түсіреді. «Әдебиетшілер» шығармашылық тапсырма орындайды. Егер тапсырманы дұрыс орындасаңдар, жасырын өлең шығады. Тапсырма орындауға 5 минут уақыт беріледі. Алған бағаларыңды бағалау парағына қоясыңдар.
«Өдебиетшілер» тобы шыққан өлеңді оқиды.
Өмір деген не десем Біреулерді алдау да
Өмір деген не десем, Біреулерден алдану.
Өмір деген осы ма? Қор боп отпей жалғанда,
Ұрейлендің неге сен? Қолдан келсе, жан бағу.
Үрікпе, жаным, шошыма.
Кейде шалқып шаруам,
Өзіңе – өзің жүк артып Кейде қашып берекем,
Өмір деген тер төгу. Өмір деген, жаным-ау
Бір нәрсеге құмартып Өзім екем, мен екем.
Бір нәрседен жеркену
Мұғалім бағалайды.
Проблемалық сұрақ қою Бұл өлеңнің авторы кім деп ойлайсыңдар. Осы ақынның өлеңдерімен біздің өтілетін тақырыппен қандай байланысы бар? Сендер бүгін сабақта осы сұраққа жауап алады деп үміттенемін.
ІІІ.
Жаңа тақырып
Қорытындылау. Адамның арғы тегі саналы адамға ойналуы өте ұзақ уақыты қажет етті. Антропогенез үш бағытқа бөлінеді архантроптар – ежелгі адамдар, палеоантроптар – ертедегі адамдар және неоантроптар – осы заманғы адамдар. Сендер жаңа тақырыпты өз беттерімен оқисыңдар, бір біріңе түсіндіресіңдер. 1 оқушы – питекантроп, 2 оқушы – архантроп, 3 оқушы – неандерталь адамы, 4 оқушы – кроманьон 5 оқушы – саналы адам адамдар. Оқып, бір біріне мазмұндайсындар.Топ басшылары алдарында тұрған дискрипт бойынша бағалайды.
Жоспар бойынша мазмұндау.
Жоспар: 1. Аты
2. Тіршілік еткен уақыты
3. Сыртқы келбеті
4. Ми көлемі
5. Еңбек құралдары
6. Тұрмыс салты
Тақырыпты меңгергендеріңді тексеру үшін сұрақтарға жауап берейік.
1. Ява аралында табылған ежелгі адамның қазба қалдықтарын не себептен питекантроп деп атады?
2. Адамның негізгі ерекшеліктердің бірі – сөз – адамның қай ата тегінде бірінші пайда болды?
3. Архантроптардың ми көлеміне сәйкес тұрмыс салтын сипаттаңдар.
4.Ертедегі адамдардың ежелгі адамдардан қандай негізгі айырмашылықтары бар?
5. Кроманьон адамдардың дене құрылысындағы өздеріне тән белгілері қандай?
6. Архантроптардың қандай топтары тіршілік еткен?
Алдын ала берген тапсырмалар Оқулықта осы ежелгі адамдар туралы мәлемет өте қысқаша берілген, соны толықтыру үшін биологтар тобы адамның арғы тегі туралы мәлемет дайындап келді, соған назар аударайық.Бағалау.
Адамның пайда болуында еңбектің алатын орның ғүлама ғалым ал-Фараби орынды бағалаған. «Адам еңбек ету нәтижесінде ғана жоғарғы сатыға көтерілген. Адам мен еңбек бір-бірінен бөлінбейді. Еңбек адамды хайуанаттар әлемінен бөліп алып жоғары көтерді, оның дене және рухани жағынан өсуіне мүмкіндік туғызды», - деп өте маңызды тұжырым жасаған.Сол себептен тарихшылар тобы – еңбеқ құралдардың дамуы туралы айтады. Бағалау.
Ал әдебиетшілер тобы Мұқағали Мақатаевтің шығармашылығы туралы хабарлайды. Бағалау.
Қорытындылау
ІV
Бекіту Енді, балалар, антропогенез туралы білімдерімізді пысықтайық. Келесі тапсырма орындайық 4 оқушы бірінен кейін бірі тақтаға шығады, қалғандары орыннында орындайды. Архантроп, палеоантроп, неонтроп,
Шежіре құрастыру.
V
Қорытындылау. Сонымен балалар, біз адам эволюциясы туралы көптеген деректер білдік. Антропогенездің бағыттарымен таныстық. Сабақтың басында қойылған проблемалық сұраққа кім жауап тапты? Мұқағали Мақатаевтің өлеңі «Адам қайдан жаралған» запись тыңдау. Талдау. Сендер ертең үлкен өмірге аттанасыңдар, әр қайсыңның өз жолдарың, өз тағдырларың бар. Қайда жүрсеңдер де, кім болсаңдар да ең бастысы адам екендеріңді ұмытпаңдар,сонда ғана біз бүгін оқыған, Мұқағали ағамыз жырлаған бақытқа жетесіңдер деп ойлаймын.
Бағалау Топтарды бағалау. Оқушыларды бағалау
Үй жұмысын жазу §29, 30 биологтар тобы – эволюцияның қозғаушы күштерін қайталау, тарихшылар – адам қоғамының дамуы туралы, әдебиетшілер – еңбек туралы мақал-мәтел дайындау
Рефлексия Эссе жазу
Оқу 3 оқушыны тыңдау
«Жадыға серуен» ойыны №1 топқа тапсырма Адамның жүйелеудегі орнын анықтау.  
Кестеде адамға тән қасиеттер берілген, тек оларды омыртқалылар отрядына, сүтқоректілер класына және ұрықжолдастылар класс тармағына бөлу керек.
№ Тән қасиеттер Омыртқалылар отряды Сүтқоректілер класы Ұрық жолдастылар класс тармағы
1 Жүрегі төрт қуысты 2 Ұрпақ жатырда дамиды 3 Ми қыртысы өте жақсы жетілген 4 Денесінде түктері бар 5 Жүрегі кеуде жаққа қарай орналасқан 6 Омыртқа жотасы бар 7 Ұрықжолдасы арқылы қоректенеді 8 Тістері жеке топтарға бөлінген  
«Жадыға серуен» ойыны №2 топқа тапсырма: Адам денесіндегі кейбір белгілер
№ Денедегі белгілер Рудимент Атавизм
1 Құлақ маңындағы бұлшықет 2 Денедегі қалың түк 3 Көп емшектілік 4 Терідегі түктер 5 Соқырішек 6 Құйрықты адам «Жадыға серуен» ойыны 3 топқа тапсырма: Сәйкестік тестін орындау
Адамның жануарлардан шыққандығының дәлелдемелері:
1 Анатомиялық Ұрықтанған жұмыртқадан дамуы
Алғашқы кезеңінде желбезектің болуы
Миының балыққа ұқсауы
Клоакасының болуы
2 Эмбриологиялық Құлақ қалқанының болуы
Ортаңғы құлақ 3дыбыс сүйек.
Көкеттің болуы
Сүт бездерінің болуы
Тістердің жіктелуі
Рудимент,атавизм
3 Генетикалық Қазбадан табылған адамның арғы ата тектері: австролопитек, питекантроп, синантроп, неандерталдық,кроманьондықтар.
4 Палеонтологиялық Адам тәрізді маймылдар қуанады,ызаланады, ұрпағына қамқорлық жасайды.
5 Физиологиялық Қан құрамының ұқсастығы
Ауру түрлері ұқсас
Гендердің жиынтығы ұқсас
2-топқа « Инсерт әдісі»арқылы тапсырма орындау .
\мәтін беріледі сол мәтіндегі ақпарат бойынша жұмыс жасайды
№3 тапсырма АдамҰрықтың дамуындағы дұрыс жолды анықтаңыз
А) морула-зигота—бластуляция—бластула—гаструла—нейрула
Ә) зигота—морула—гаструла—бластула-бластуляция-нейрула
Б) зигота—морула—бластуляция—бластула—гаструла—нейрула
В) морула—зигота—бластула---бластуляция---нейрула
3 топқа тапсырма: Сәйкестік тестін орындау
Адамның жануарлардан шыққандығының дәлелдемелері:
1 Анатомиялық Құлақ қалқанының болуы
Ортаңғы құлақ 3дыбыс сүйек.
Көкеттің болуы
Сүт бездерінің болуы
Тістердің жіктелуі
Рудимент,атавизм.
2 Эмбриологиялық Ұрықтанған жұмырқадан дамуы
Алғашқы кезеңінде желбезектің болуы
Миының балыққа ұқсауы
Клоакасының болуы
3 Генетикалық Қан құрамының ұқсастығы
Ауру түрлері ұқсас
Гендердің жиынтығы ұқсас
4 Палеонтологиялық Қазбадан табылған адамның арғы ата тектері:австролопитек,питекантроп,синантроп, неандерталдық,кроманьондықтар.
5 Физиологиялық Адам тәрізді маймылдар қуанады,ызаланады, ұрпағына қамқорлық жасайды.
ЖАЗУ ҚОСУ ПЛАНҒА Б-бөлімі:
1.Кроманьондықтар жануаралды алғаш рет қолға үйрете бастаған. Егіншілікке де алғаш қадам басқан. Тайпа, ру болып саналы өмір сүрген. Ұрпақтарына деген қамқорлық , қарттарын қадірлеу және олармен санасу дәстүрге айналған.
1. Адамның тік жүруіне байланысты қол, аяқ және тұлға сүйектерінің өзгеруі жүрген
2. Миының құрылысы күрделенген, дамыған және ұлғайған.
3. Адамның жақ сүйектері кішірейіп, сөйлеу қабілеті пайда болған.
Адамның пайда болуына еңбектің үлкен әсері бар екендігін бабамыз әл-Фараби да орынды бағалаған. Шынында да адам еңбектің арқасында көздеген армандарына жетеді, биікке ұмтылады, өрісі кеңейеді, рухани байлығы да артады. Сондықтан, сіздер саналы адамдардың ұрпақтары, болашақта қандай игі істер жасар едіңіздер?
1.(Адамның бас қаңқасы)
Адамның тікелей тарихи дамуы барысында негізгі үш кезеңді ажыратады.
Оларға ежелгі адамдар (архантроптар),
ертедегі адамдар (палеоантроптар) және
қазіргі адамдар (неоантроптар) жатады.

Бас сүйек қаңқасы: 1. Дриопитек 2. Аустралопитек (ми көлемі: 450 - 650см3)
3. Питекантроп ( ми көлемі: 750 - 1100см3)
4. Неандерталь адамы(ми көлемі: 1400см3) 5. Кроманьон адамы (ми көлемі: 1400 - 1500 см3) 6.Саналы адам (ми көлемі: 1600см3)
Адамтектес маймылдар мен адамдарды бір-бірінен ажырататын басты белгі — мидың салмағы. Адамтектес маймылдардың миының салмағы 750 г-нан аспайды. Миының салмағы 750 г кезінде бала сөйлей алады. Ежелгі адамдардың сөздік қоры өте аз болды, ол тек жеке сөздерден ғана құралды. Олар сөз арқылы бір-бірімен байланыс жасап отырды. Ең алғаш қауымдасып тіршілік еткен адамдар еңбек ете жүріп, бір-бірімен үнемі қарым-қатынаста болды. Олар сөз арқылы өз өмірлерінен жинақтаған тәжірибелерін ұрпақтан-ұрпақка беріп отырды. Сөз — адамның ойлау қабілетінің дамуына, еңбек құралдарын жетілдіруге және қоғамдық қарым-қатынастардың күрделене түсуіне әсер етті.
Адамның шығу тегін, тарихи даму кезеңдерін, нәсілдік ерекшеліктерін, материалдық және рухани қазыналарын зеріттеитін кешенді ғылым антропология деп аталады.Антропология терминін алғаш ғылымға Аристотель енгізді. Жалпы,тірі организмдердің тарихи дамуы кезеңінде ең соңында пайда болған әрі жоғары сатыдағы тұрған тіршілік иесі –адам.Қазіргі кездегі жер бетіндегі адамдардың бәрі де бір ғана түрге – саналы адамға жатады.Адамның шығу тегі туралы көптеген көзқарастар бар.
Адамның шығу тегі жалпы тіршіліктің пайда болуымен тікелей байланыста қарастырылады. Діни ұғымдар бойынша адамды Құдай, Аллаһ тағала, т.б. жаратушы құдіреттер топырақтан, саз балшықтан жаратқан деген пікірлер бар. Ең алғашқы адамның жалпы аты – Адам-ата. Тіршілікті Жаратушы құдірет иесі алдымен Күн мен Жерді, кейіннен суды ,топырақты, Ай мен жүлдыздард ы, жануарларды жаратқан. Ал алтыншы күні Адам –ата мен Хауа –анадан жер бетідегі барлық адам баласы таралған деп түсіндіреді.
Жаратылыстану ғылымдарының пайда болуы және олардың даму кезеңдеріне байланысты адамның пайда болуы туралы басқа да көзқарастар қалыптасты. Әсіресе анатомия, эмбриология, палеонтология, т.б,ғылымдардың деректеріне байланысты адамның шығу тегі туралы ғылыми көзқарастар қалыптаса бастады. Тірі организмдерді алғаш рет швед ғалымы Карл Линнеи ғылыми жүйеге бөліп жіктеге (1735 ж.). Ол өз еңбегінде адамды сүтқоректілер класының, приматтар (маимылдар) отрядына жатқызып, түрін саналы адам деп атады.Француздың жаратылыстанушы ғалымы Ж.Б.амарк та адамның адамтектес маймылдардан шыққандығын қуаттайды. Ағылшын ғалымы Чарлиз Дарвин де өзінің эволюциялық ілімі бойынша адам адамтектес маймылдардан пайда болған деген пікірді қолдады.
Адам мен жануарларда болатын ортақ белгілер.. Адам мен жануарлардың сыртқы және ішкі мүшелердің құрлысында бір – біріне ұқсас белгілер көптеп
Адам эволюциясы
Білімділік мақсаты: Адам эволюциясының негізгі кезеңдеріне жалпы шолу арқылы органикалық дүниенің тарихи даму заңдылықтарының ақиқаттығына көз жеткізу. Адам эволюциясы жалпы органикалық дүние эволюциясының заңды жалғасы екендігін түсіндіру арқылы дұрыс дүниетанымын қалыптастыру.
Дамытушылық мақсаты: Оқушылардың эволюциялық білімдерін тереңдете отырып, оқу мен жазу арқылы  оқушының өз бетінше ізденуін, зерттеуін қалыптастыру.
Тәрбиелік мақсаты: Табиғатқа деген сүйіспеншілігін арттыра, бірін-бірі сыйлауға, тыңдауға үйренеді. Өз ойларын ашық айтуға дағдыландыру.
Сабақ типі: Аралас сабақ.
Оқыту әдісі: Лекция.
Тексеру формасы: Сұрақтар қою арқылы
Көрнекіліктер: Слайдтар.Суреттер. Дүние жүзілік карта.
Пәнаралық байланыс: тарих, география, математика, қазақ-тілі.
Сабақтың кезеңдері:
І Ұйымдастыру кезеңі: 3 мин. Оқушылардың назарын сабаққа аудару. Түгендеу.
ІІ.Үй жұмысын сұрау
Антропология дегеніміз не?
Адамның жануарлар дүниесі жүйесіндегі алатын орны?
Рудименттік белгі дегеніміз не ?
Атавизмдік белгі дегеніміз не ?
Антропогенездің биологиялық және әлеуметтік факторлары қандай?
Қоғамдасып тіршілік ету.
ІІІ. Жаңа тақырып:
Жоспар:
1. Приматтар эволюциясы.
2.Адам эволюциясының кезеңдері
3. Сабақты бекіту
4. Үйге тапсырма
1.   Приматтар( маймылдар) эволюциясы
Антропологиялық деректер бойынша,осыдан 30-35 млн жыл бұрын өте ертедегі жәндікқгректі сүтқоректілерден жануарлардың бір тобы бөлініп, приматтарға бастама берді. Приматтар жоғары сатыдағы сүтқоректілер болғандықтан, құрылыс ерекшеліктері едәуір күрделі, миы жақсы жетілген,көздері қатар орналасып, алға қарай бағытталған, аяқ башпайларында тырнақтары бар және емшектері екеу болған. Приматтардың бір тармағынан адам тәрізді маймылдардың ата тегі-парапитектер шыққан.
                                          Приматтар
                                                    ↓
                                          Парапитектер
                ↓                          ↓                              ↓
     Гиббондар            Орангутан               Дриопиктер
Дриопитектер осыдан 25 млн жыл бұрын Азия мен Еуропаның оңтүстік аймақтарында, Африкада тіршілік еткен деген деректер бар. Маймылдардың кейбір топтары ағаштан түсіп, жерде тіршілік етуге көшкен. Түрлі мекен ету орталығына бейімделу барысында дриопитектерден 3 тармақ бөлініп шығады.
                                Дриопитектер
             ↓                          ↓                              ↓
   Горилла                шимпанзе              австралопитектер
Австралопитектер екі аяғымен тік жүрген, бойының биіктігі 100-120 см, дене салмағы 20-50 кг. Олар біздің арғы ата тегіміз болып есептеледі. Миының массасы 550г-ға жуық болған. Мұны ғылымда епті адам (Homo habilis) деп атайды.
 2.   Адам эволюциясының кезеңдері.
Адамның даму тарихы 3 кезеңге бөлінеді.
 1. Ежелгі адамдар.
              ↓                            ↓                                       ↓
Питекантропты        синантропты                 гейдельберг
(Ява аралынан)        (Қытай жерінен)         ( Германиядан)
Осы аталған ежелгі адамдарды бір топқа біріктіріп,тік жүретін адамдар (Homo erectus)
2. Ертедегі адамдар.
Оларды – неандертальдық адамдар. Бұлар осыдан 200 мың жыл бұрын Еуропа, Африка және Азияның оңтүстік аймақтарында өмір сүрген. Бойы- 160-165 см,миының көлемі 1400 см3 болды. Адамның даму тарихындағы осы кезеңде биологиялық факторлармен қатар әлеуметтік факторлардың әсері де айқын байқала бастаған.
3. Қазіргі адамдар.
     Оларды – кроманьон адамдар деп атайды. Қаңқа қалдықтары Франциядағы Кро-Маньон үңгірінен табылған. Осыдан 40 мың жыл бұрын өмір сүрген. Бұлардың денесі ірі, бойлары биік-170-180 см,миының көлемі -1600 см3. Маңдай сүйегі тайқы емес, алға шығыңқы, қас үстіндегі қалың доға жойылған, көздері үлкен. Баспаналарда тұрған, қабырғаларға түрлі түсті суреттер салған,қолдан жасалған ыдыстар, қол өнері жақсы дамыған. Биологиялық фактор өз күшін жойып, бұл кезеңде әлеуметтік факторлар негізгі рөл атқарып, саналы адам ( Homo sapiens) қалыптасты.
ІУ. Сабақты бекіту
Ежелгі адамдарға кімдер жатады ?
Ертедегі адамдар деп кімді айтады?
Осы заманғы алғашқы адам деп кімді айтады ?
Үш қатарға тапсырмалар беріледі. «Сәйкестік тест», «Адасқан сөздер», «Сандармен оқу».
 У. Үйге тапсырма.
§ 30. Приматтар және адам эволюциясының негізгі кезеңдері.(оқу)
   1.Тақырып соңындағы кестені толтыру.
    2.Алғашқы адамдар кезеңіне негізгі әсер етуші факторларды атап,мысал келтіріп келіңдер.
       
Адамның бейімделгіштігі. Антропогенез сатылары
Сабақтың мақсаты:
Білімділік. Оқушыларды адамның шығу тегі эволюциясымен таныстыру
Дамытушылық. Оқушылардың  шығармашылық, ойлау қабілетін    арттыру. Тарихи ғылыми көзқарас қалыптастыру.
Тәрбиелік.  Адамгершілікке,ұйымшылдыққа тәрбиелеу.                                  
Сабақтың пәнаралық байланысы: тарих, география
Сабақтың түрі: аралас сабақ
Сабақтың көрнекілігі: маймылдар миының, қолының моделдері сызба-нұсқа, сурет.
 Сабақтың әдісі: Сұрақ жауап,баяндау, топтастыру.
 Сабақтың барысы: І Ұйымдастыру бөлімі.
ІІ.   Үй тапсырмасын тексеру.
ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру
ІV. Бекіту
V. Үйге тапсырма беру.
VІ. Бағалау
 І.  Ұйымдастыру бөлімі.
 ІІ. Үй тапсырмасын тексеру:
Антропосоциогенез деген не?
Адамның маймылдардан дамығандығы жөніндегі дәлелдердің қайсысы шындыққа жақын? Неліктен?
Осы заманғы маймылдардың қайсысы адамға жақынырақ?
Туыстық жағынан адам қандай дәрежеде?
Понгид және гоминидке бөліну қашан өтті?
Олардың қайсысы ортақ ата-тек бола алады?
 
Homo sapiens
ІІІ.  Жаңа сабақ.
Приматтар (маймылдар) эволюциясы. Антропологиялык деректер бойынша, осыдан 30—35 млн жыл бұрын өте ертедегі жәндікқоректі сүткоректілерден жануарлардың бір тобы бөлініп, приматтарга бастама берген. Приматтар жоғары сатыдағы сүткоректілер болғандыктан, құрылыс ерекшеліктері едәуір күрделі, миы жаксы жетілген, көздері катар орналасып, алға карай бағытталған, аяқ башпайларында тырнақтары бар жөне емшектері екеу болған. Приматтардың бір тармағынан адам төрізді маймылдардың  ата   тегі   — парапитектер шыққан.   Олар  ағаш және жөндіктермен   қоректенген.
 1. Адамнын жануарлар дүниесіндегі орнын көрсетіп, оны ғылыми түрғыдан дәлелдендер. 2. Антропогенездің кандай биологиялык факторларын білесіндер? Біздің ата тегімізге олардың қандай әсері болды? Мысалдар келтіріп, түсіндіріңдер. 3. Әлеуметтік факторлар деген не? 4. Маймылдан адамға өтудегі еңбектін рөлі кдндай? 5. Қоғамдасып тіршілік етудің мөні неде? 6. Сөз жөне ойлау аса маңызды әлеуметтік факторлар екендігін   түсіндіріндер.
1-сурет. Дриопитек (З.Буриан бойынша)
Дриопитек сүйектері мен тістерінің құрылысы   адам   төрізді   маймылдарға ұксаған. Кейінірек парапитектерден казіргі гиббондар менорангутан жене ертеректе жойылып кеткен дриопитектер тараган (1-сурет). Дриопитектер осыдан  25  млн жыл бүрын Азия   мен   Еуропаның   оңтүстік аймактарында,   Африкада   тіршілі кеткен   деген   деректер   бар.   Олар алдыңғы   аяктарының   көмегімен ағаштарға  өрмелеп  шығып,   бұтактан-бұтакка   секіріп,   қоректерін тауып жеп күн көрген. Ауа райының салқындап, ормандардың онтүстікке қарай ығысуына байланысты ашык далалы жерлер пайда болған.
Маймылдардың кейбір топтары ағаштан түсіп, жерде тіршілік етуге көшкен. Түрлі мекен ету орталарына бейімделу барысында дриопитектерден 3 тармак бөлініп шьғады. Олардың біреуінен казіргі горилла, екіншісінен шимпанзе, ал үшіншісінен адамның арғы ата тегі — австралопитектер пайда болған (2-сурет). Австралопитектер екі  аяғымен  тік  жүрген,   бойының  биіктігі — 100—120 см, дене салмағы 20—50 кг шамасында болған. Олар біздің ежелгі арғы ата-тегіміз болып есептеледі. Австралопитектер ашық  далалы жерлерде тіршілік   етіп,   өсімдіктектес   жөне жануартектес   азықтармен    коректенген. Тістерінің құрылысы адамның тістеріне үқсас болған. Еңбек кұралы ретінде  малтатастарды (галечник) және   ірі   тұяқты   жануарлардың ұзын сүйектерін өндеп пайдаланған. Миының   массасы   550г жуык болған. Ғылыми мөліметтерге қарағанда, кейінрек, шамамен, осыдан 2—3 млн.жыл бүрын австралопитектерге карағанда адамға жакындау тұрған ата-тек өкілдері өмір сүрген. Олардьщ миы біршама жаксы жетілген, массасы — 650г.   Малтатастардан алуан түрл қүралдар  жасай білген,  аяк-колсаусактарынын орналасуы   өзгеріп, адамдарға   көбірек ұксаған.  Мүны ғылымда епті адам (Homo habUis) деп атайды.
2-сурет. Австралопитек (З.Буриан бойынша)
3-сурет. Питекантроп (З.Буриан бойынша)
4-сурет. Неандертальдық адам (З.Буриан бойынша)
Адам эволюциясының кезеңдері.
Адамның даму тарихы 3 кезеңге бөлінеді: ежелгі адамдар, ертедегі адамдар және қазіргі адамдар. Антропологиялық деректер бойынша,ежелгі адамдар осыдан 1 млн жыл бұрын өмір сүрген. Олардың қатарына қаңка қалдықтары Ява аралынан табылған питекантропты,Қытай жерінен табылған синантропты және қалдыктары Германиядан табылған гейделъберг адамын жаткызады. Бұлардың жалпы сырткы бейнесі адамға ұқсағанымен, маймылдарга тән белгілері басымы байқалады. Мысалы, қас үсті доғасы қалың әрі алға карай шығыңқы, мандайы тайкы, жак сүйектері ірі, ал иегі шығыңқы емес. Миының массасы 800—1000 г шамасьшда, бойларыньщ биіктігі — 160—170 см (3-сурет). Олар үңгірлерде түрьш, отты пайдаланған. Топтасып аң аулап, тастан және сүйектен үшкірлеп, кашап кұралдар жасаған. Ұстап өлтірген жануарлардың етін жеп, терісін сыпырып, киім ретінде пайдаланған.
Ежелгі адамдардың пайдаланған еңбек кұралдары Қазакстан жерінен де табылған. Осы аталған ежелгі адамдарды бір топқа біріктіріп, тік жүретін адамдар (Homo erectus) деп атайды.
Ертедегі адамдардың бірнеше тобын ажыратады. Олардың ішінде жаксы зерттелгені — неандертальдық адамдар  Бүлар осыдан 200 мын жыл бүрын Еуропа, Африка және Азияның оңтүстік аймактарында емір сүр-ген. Неандертальдық адамдардың бойларының биіктігі — 160—165 см, аяк-кол бүлшык еттері жақсы жетіл-ген, миының келемі үлгайып, 1400 см3 шамасында болды. Олар бір-бірімен сөз аркылы қарьш-катынас жасап, казіргі адамдарга кебірек үксаған. Еңбек күралдары күрделеніп өзгерген. Топтасып емір сүрген, Еркектері бірігіп аң аулап, әйелдері мен балалары әсімдіктердің жемісін, тамыръш жинап, тамак пісірген, аң терілерінен киім тігіп киген.    Қол   өнерімен аиналыскан.Ендеше,   адамның   даму   тарихындагы осы кезеңде биологиялык факторлармен катар әлеуметтік факторлардың әсері де айкын байкала бастаған.
Ертедегі адамдар мен казіргі адамдардын, ягни біздердің арамыз-дағы байланыстырушы буын — кроманъон адамы (43-сурет). Кроманьон адамын осы замангы алгашцы адамдар деп атайды. Олардың канка калдьщтары Франциядағы Кро-Маньон үнгірінен табылган. Кроманьон адамдары осыдан 40 мың жыл бүрын емір сүрген. Олардың сүйектері кейін Еуропа, Азия, Африка, Аус-тралия және Қазақстанның да кептеген жерлерінен табылған. Бүлардың денесі ірі, бойлары биік — 170—180 см, миьшың көлемі казіргі адамдардың миымен шамалас — 1600 см3. Маңдай сүйегі тайкы емес, алға шығыңкы, кас үстіндегі калың доға жойылған, көздері үлкен. Иегі алға карай шығыңкьі, бүл айкын сөз сөйлеудің жаксы жетілгенін көрсетеді. Еңбек күралдары алуан түрлі, өте жетілдірілген, үңгірлерде немесе оздері жасаған баспаналарда түрған. Үңгір кабырғаларына салған түрлі түсті суреттер, колдан жасалған ыдыстар, үй бүйымдары кол өнерінің жаксы дамығанын көрсетеді. Адам эволюциясының осы кезеңінде биологиялык факторлар өз күшін жойып, бүл кезенде өлеуметтік факторлар негізгі рел атқарып, саналы адам (Homo sapiens) калыптасты.
 ІV. Бекіту
1. Приматтар эволюциясы. Ежелгі адамдар. Ертедегі адамдар. Осы заманғы  алғашқы   адамдар.
? 1. Приматтар эволюциясы туралы не білесіңдер?
2. Ежелгі адамдарға кімдер жатады? Олардын ерекшеліктері қандай? Осы кезенде кандай факторлар шешуші рөл атңарды?
3. Ертедегі адамдар деп кімді айта-ды?
4. Осы заманғы алгашкы адам деп кімді айтады? Бұл кезеңдегі негізгі   өсер   етуші   факторларды   атап,   мысал   келтіріңдер.
5.  Берілген   кестені   толтырып,   адам   эволюциясының   кезендеріне   сипаттама   беріңдер.
 
93Адам   эволюциясының кезеңдері Өзгеріске   көбірек ұшыраған
мүшелер Әзгеру
сипаты Өзгерудін себептері
Австралопитектер
Ежелгі  адамдар (синантроп,   питекантроп, гейдельберг   адамы)
Неандертальдыктар
Кроманьондықтар мен  қазіргі  адамдар      
 V. Үйге тапсырма беру.
 VІ. Бағалау
HYPERLINK "http://www.marketgid.com/ghits/8529528/i/8075/0/pp/1/2?h=Du0YrTnvxtSf7ceXTeFR5WmFRwAq9Lv2wQ_rlHGg-MhzXDBbdBJ_fQzMjDnbDSgu&k=594820faSMTQ1NDU5MjA1ODc2NTU5NDgyMDk3MDE%3DfbSMzdifcSMTUyYWM3MTY1OGQ%3DfdSMTUyYWM3Mjg1YjE%3DfeSfgSMWM3fhSMmY3fiSMTAyfjSfkSMzZhflSfmSMTcyfnSMTE%3DfoSfpSMmY3fqSNTA%3DfrSMw%3D%3DfsSaHR0cDovL3Utcy5rei9wdWJsLzU5NTItYW50cm9wb3NvY2lvZ2VuZXotc2F0eWxhcnktYWRhbW55LWJleW1kZWxnc2h0Zy1hbnRyb3BvZ2VuZXotc2F0eWxhcnkuaHRtbA%3D%3DftSaHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmt6Lw%3D%3DfuSaHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmt6Lw%3D%3DfvSNw%3D%3DfwSMWM3fxSYmYzfySMTAzfaSYzY3fbSfcSMQ%3D%3DfdSNjkwfeSNDFhfgS" \t "_blank"
Адамның шығу тегі.
Сабақтың мақсаты: Адамның шығу тегімен таныстыру.
Білімділік мақсаты: Адам эволюциясының негізгі кезеңдеріне жалпы шолу арқылы органикалық дүниенің тарихи даму заңдылықтарының ақиқаттығына көз жеткізу. Адам эволюциясы жалпы органикалық дүние эволюциясының заңды жалғасы екендігін түсіндіру арқылы дұрыс дүниетанымын қалыптастыру.
Дамытушылық мақсаты: Оқушылардың эволюциялық білімдерін тереңдете отырып, Оқу мен Жазу арқылы Сыни Тұрғысынан Ойлауды Дамыту жобасын қолдана отырып оқушының өз бетінше ізденуін , зерттеуін қалыптастыру.
Тәрбиелік мақсаты: Табиғатқа деген сүйіспеншілігін арттыра, бірін-бірі сыйлауға, тыңдауға үйренеді. Өз ойларын ашық айтуға дағдыландыру.
Сабақ типі: Аралас сабақ.
Оқыту әдісі: Лекция.
Тексеру формасы: Тест. Реферат. Венн диограммасы. Кубизм. «Т» кестесі. Даралық пен ұқсастық.
Көрнекіліктер: Компьютердегі слайдтар.Суреттер. Энциклопедия кітаптары. Дүние жүзілік карта. Оқушы схемалары.
Сабақтың кезеңдері:
І Ұйымдастыру кезеңі: 3 мин. Оқушылардың назарын сабаққа аудару. Түгендеу.
ІІ Жаңа тақырып:
Жоспар:
1. Адамның шығу тегі тарихы.
2. Адамның жануарлар дүниесін жүйелеудегі орны.
3. Адамның жануарлардан шыққандығының дәлелдемелері.
4. «Эволюциялық даму тарихы».
Адамның шығу тегінің тарихы:

Адамның жануарлар дүниесін жүйелеудегі орны.
•​ Хордалылар типі.
•​ Омыртқалылар тип тармағы.
•​ Сүтқоректілер класы.
•​ Ұрықжолдастылар класс тармағы.
•​ Маймылдар (приматтар) отяды.
•​ Адамтектес маймылдар отряд тармағы немесе тартанаулылар тобы.
•​ Адамдар тұқымдасы.
•​ Адамдар туысы.
•​ Саналы адам түрі.

«Адамның жануарлардан шыққандығының дәлелдемелері.



Салыстырмалы-анатомиялық Салыстырмалы-эмбриологиялық
Гомологтық мүшелер: аяқ-қолдары.
Аналогтық мүшелер: Адамның тістері акуланың қабыршағына ұқсас.
Рудименттер: Адамда үшінші қабақ, құстың көз жабыны. Құлақ қалқанындағы өсінді, соқыр ішек қалдығы.
Атавизмдер: Түкті адамның болуы, көп емшекті адам, құйрықты баланың дүниеге келуі. Зиготадан басталып бөлшектену бластулаға айналуы қарапайым шоғырлы жануар-вольвекске ұқсайды. Екі қабатты көп жасушалы гаструла ішекқуыстыларға ұқсайды. Ұрықтың даму барысында балыққа ұқсас желбезектің, құйрықтың болуы, миына ұқсас бес көпіршіктен тұрады. Жүрегі қандауыршаның құрсақ қолқа қан тамырына ұқсайды. Клоаканың болуы алғашқы сатыларында.
ІІІ жаңа тақырыпты қорытындылау: класс оқушыларын 4 топқа бөліп әрбір топқа тапсырма беріледі. «Кіші дөңгелек үстел» стратегиясы бойынша. Адамның шығу тегі эволюциялық даму тарихы тақырыпта.
1 топ «Дриопитек», «Аустралопитек» Венн диограммасын сызу.
2 топ «Питекантроп», «Неандерталь адамы» Кубизм .
Кубизм сұрақтары:
1.​ Ежелгі адамдар ( архантроптар) жататын түр қалай аталады. Қай жылы, қай ғалым тапты, қай жылдары өмір сүрді.
2.​ Питекантроптарға тән белгілер. Маймылдар мен адамдарға ұқсас белегілері?
3.​ Архонтроптардың адамы: Синантроптар мен Гейдельбер адамына сипаттама беріңіз?
4.​ Ертедегі адамдар қалай аталды? Тән ерекшеліктері табылған жері, қай жылы табылды?
5.​ Ертедегі адамдардың мекен жайлары, пайдаланған еңбек құралдары. Қазақстанның қандай аймақтарынан табылды?
6.​ Адам эволюциясындағы әрбір кезеңнің адамдарының тұрмыс-салты ерекшеліктерін атаңдар.
3 топ «Кроманьон адамы», «Саналы адам» “Т” кестесі.
4 топ “Даралық пен ұқсастық” стратегиясын қолдану.
ІV үй тапсырмасын сұрау:Өткен тақырып жаңа тақырыппен байланысты болғандықтан тест жұмысын алу: 15 мин «Эволюция тарауына»
Тест.
1.​ Алғашқы эволюционист деп қай ғалымды атайды?
А) Ж.Б.Ламарк. В)Л.Уоллес. С)Ч.Дарвин. Д)К.Линней. Е) Вавилов.
2. Тірі табиғаттың алғаш ғылыми классификациялануын кім ашты?
А) Ж.Б.Ламарк. В)Л.Уоллес. С)Ч.Дарвин. Д)К.Линней. Е)К.Бэр.
3. Алғаш омыртқалылардың ізі қай дәуірде табылды?
А) протерозой. В)Мезозой. С)Кайназой. Д)Полеозой. Е)Девон.
4. Эволюцияның басты қозғаушы күші не?
А)Өзгергіштік. В)Табиғи сұрыпталу. С)Тұқымқуалаушылық. Д)Тіршілік үшін күрес. Е)Коньюгация.
5 Жануарларда қай органдар аналогиялық болады?
А)Жарқанатың қанаты мен араның қанаты. В)Құстың қанаты мен көбелектің қанаты. С)Тараққан мен құрбақаның аяқтары мен қолдары.
Д)Тигр мен Кроттың табандары. Е)Бақаның ауызы мен көбелектің ауыз қуысы.
6. Алғаш маймылдар қашан пайда болды?
А)Бор. В)Антропоген. С)Палеоген. Д)Неоген. Е)Силур.
7.Адамның жануарлардан пайда болу іліміне қай ғалым өз еңбегін сіңірді?
А)Ч.Дарвин. В)Ф.Энгельс. С)К.Линней. Д)Ж.Б.Ламарк. Е)Вавилов.
8.Әр алуан тіршілік жағдайында пайда болып, ағзаның құрылым деңгейін күрделендіретін эволюциялық өзгеріс.
А)Дегенрация. В)Конвергенция. С)Ароморфоз. Д)Дивергенция. Е)Идиоадаптация.
9.Жеке организмдердің даму кезеңі.
А)Эмбрионогенез. В)Филогенез. С)Онтогенез. Д)Биогенез. Е)Социогенез
10. Қай адам “саналы адам” деп аталады?
А)Неадерталец. В)Питекантроп. С)Синантроп. Д)Кроманьон. Е) Homo sapiens
11.Қай дәуірде сүтқоретілер кеңінен таралған?
А)Протерозой. В)Архей. С)Полеозай. Д)Кайназой. Е)Мезозой.
12.Дене мүшелерінің құрылымдары мен атқаратын қызметін және пайда болуының ұқсастығы қалай аталады?
А)Аналогия. В)Гомология. С)Рудименттер. Д)Атавизм. Е)Гигантизм.
13.Шығу тегі және құрылысы ұқсас емес, бірақ атқратын қызметі бір мүшелерді не деп атайды?
А)Аналогия. В)Гомология. С)Рудименттер. Д)Атавизм. Е)Гигантизм.
14.Жануралардығ мына аталған қай мүшелері басқа мүшелерге қарағанда ұқсас емес?
А)Инеліктің қанаты. В)Жарқанаттың қанаты. С)Құстардың қанаты. Д)Қолдары. Е)Кесірткенің алдыңғы аяғы.
15. Адамның жануарлардан пайда болуына қандай дәлел болады?
А)Ми көлемінің үлкендігі. В)Рудимент және атавизмдердің болуы.
С)Сөйлеу. Д)Абстракты ойлау. Е)Идиоадаптация.
Тест жауаптары:1С 2Д 3Е 4В 5В 6 Д 7 А 8C 9C 10 Е 11Д 12В 13А 14А 15В
Оқушылардың дайындап әкелген сөз жұмбақтарын шешу.
V үйге тапсырма беру: Адамның шығу тегі бойынша «Эссе» жазу.
Пән аралық байланыс: география мен тарих.
Қолданылған әдебиеттер:
1.​ Жаратылыстану бағыты бойынша «Жалпы биология» 11 класс
2.​ Тіршіліктану 10-11 класс .
3.​ «Энциклопедический словарь юнного биолого».
4.​ Шың баспасы «Биология»
5.​ Тарих .
Антропогенез - Адамның шығу тегі туралы ілім
Биология 9 сынып
Сабаққа өзіндік талдау
Өткізген ашық сабағым 9 сыныбында өтті. Сабаққа 15 оқушының 14 қатысты. 1 - уі себепті. Сынып оқушылары белсенді, жауапкершіліктері мол, білімге құштар, алғыр, қабілетті, ізденімпаз.
Алынған тақырыбым бөлімнің ішіндегі жаңа материалды игеруге бастама беретін, мазмұнын ашатын, жалпы күрделілік деңгейі сынып оқушыларының жас ерекшеліктеріне сай. Жаңа материалдың көлемі мен қиындығы, мазмұны түсінікті.
Сабақтың түрі білімді меңгерту және шығармашылық сабақ болғандықтан алдыма қойған ең негізгі мақсатым, адам эволюциясы ерекшеліктерімен таныстырып, жаңа білім беру, ойлау қабілеттерін, біліктіліктерін жетілдіріп, түрлі көрнекі құралдар арқылы пәнге деген қызығушылықтарын арттырып, шығармашылық, іздену қабілеттерін дамыту, жауапкершілікке, салауаттылыққа тәрбиелеу сияқты үш жақты үйлестілікті дұрыс ұйымдастырып, негіздеу болатын. Көздеген мақсат - міндеттеріме оқушылардың тікелей қатысуымен қол жеткіздім деп ойлаймын.
Өткізген сабағым қызықты, жаңашыл түрде өтті. Ең бастысы оқушылар өткен тақырыппен байланыс жасай отыра жаңа материалды толық игеріп, өздеріне тың мағлұматтар алып, сабаққа белсене қатысып, өз білімдерін шыңдау негізінде шығармашылық жұмыстарға жұмылдырылып, өз денсаулықтарын сақтай білудің алғышарттарымен танысты. Тарих, географиямен пәнаралық байланыс жасау тиімді болды. Сынып оқушыларының әрқайсысы өздеріне өзіндік бағалау беріп, толық бағаланды. Оқушыларды оқыту, тәрбиелеу және дамытуға барлық мүмкіндіктер пайдаланылды.
Келешекте өткізетін сабақтарымда СТО бағдарламасымен жұмыс істеуді, өзіндік іздену қабілеттерін дамыту жұмыстарын, пәнаралық байланыстарды ары қарай жалғастыруды, жетілдіруді көздеймін.
Биология пәнінің мұғалімі: Жансейтов К. Ж.
Пән бірлестік жетекшісінің талдауы:
Ашық сабаққа 7 ұстаз қатысты. Сабақты интерактивті тақтада өткізді, мақсаты айтылды. Үй тапсырмасын «пысықтау» сұрақтары арқылы тексерді
Жаңа сабақты көрнекілік арқылы оқушыларға жақсы түсіндірді, мұғалімнің білімінің жоғары екендігі байқалады. Сабақ жоспарының құрылымы жақсы. Оқушылардың ойлауына, есте сақтауына, пәнге қызығушылығына және шығармашылық ізденуіне көп көңіл бөледі. Сабақта тарих географиямен пәнаралық байланыс болды. Сабақты бекітуде оқушылардың алған білімдері тексерілді, адамның шығу тегін сызба - нұсқа арқылы түсндірілді. Әр оқушы өзінің білімін өзі бағалады, қосымша мұғалім бағаны толықтырып айтып, бағалары қойылды. Сабаққа келген оқушылардың барлығы қамтылып, белсене қатысты. Үй тапсырмасы берілді, оқушыларға іздену үшін баяндама тақырыбы айтылды. Сабақ өте жоғары дәрежеде өтілді, мақсатына жетті. Мұғалімнің әдістемелік дәрежесі жақсы, білімді, білікті жақсы маман.
Бірлестік жетекшісі: Байжаханова А. А.
Биология 9 сынып
Тақырыбы: Адамның шығу тегі. Адам эволюцисының негізгі кезеңдері
Мақсаттары:
Білімділік: 1. Адамның шығу тегі туралы алғашқы және қазіргі кездегі көзқарастарға жалпы сипаттама беру Адам эволюциясының негізгі кезеңдеріне жалпы сипаттама беру
2. Тарихи дамуда адамның арғы тегінің мінез -
қылығы мен құрылысындағы күрделілену
үдерісін білу.
3. Адамның дамуындағы негізгі кезеңдерді білу.
Дамытушылық: 1 Өз бетінше ізденіспен шығармашылық тұрғыда жұмыс істеуге дағдыландыру. Өз ойларын еркін де сауатты, нақты жеткізу қабілеттерін арттыру.
2. Ойларын салыстыруға, анализдеуге, жалпылауға ж\е
қорытындылауға үйрету.
.
Тәрбиелік: 1Әлеуметтік дарвинизмді, топпен жұмыс кезінде бұл теорияның ешқандай негізсіз көзқарас екенін білетін болады.
2. Жан - жақтылыққа, ізденімпаздыққа баулу, тыңдай және сөйлей білу мәдениетін арттыру. Бір – бірімен ұйымшылдықты және сыйласымдықты ояту.
Жұмыс түрлері: СТО стратегиялары
1. Жеке және топтық
2. Өздік жұмыс
3. Оқулықпен жұмыс.
Көрнекіліктер: Плакаттар, кестелер « Адам эволюциясы», Антропосоциогенез.
Сабақтың құрлысы:
1. Ұйымдастыру кезеңі.
2. Жаңа сабақты меңгеруге дайындық. ( өткен сабақты пысықтау)
А) Жер шарында қашан тіршілік пайда болды?
Б) Адам баласы жер бетінде қашан және қалай пайда болды?
Білгім келеді. Білдім
1. Әңгіме - дәріс.
Адамның шығу тегін, тарихи даму кезеңдерін, нәсілдік ерекшеліктерін, материалдық және рухани қазыналарын зерттейтін кешенді ғылым антропология. Антропология ғылымын алғаш Аристотель енгізді. Антропология ғылымының негізгі бір саласы – антропогенез. Ол адамның шығу тегін, тарихи даму кезеңдерін және нәсілдік ерекшеліктерін зерттейді.
Топпен жұмыс
1 топ - Дриопитек
2 топ - Австролопитек ( епті адам)
3 топ - Өте ертедегі адам
4 топ - ертедегі адам. Неондерталдықтар
5 топ - Кроманьондықтар ( саналы адам)
Топтарға ортақ сұрақ.
1. Қашан өмір сүрді?
2. Қайда өмір сүрді? ( дүниежүзілік географиялық карта қолданылады)
3. Тіршілігі қандай? Қандай ерекшеліктері бар?
4. Қандай өрлеу белгілері бар?
5. Қандай еңбек құралдары болды?
Элоктрондық оқулық қосылады. ( интернеттен алынған жаңалық )
Қосымша хабарлама.
Кезеңдері Мидың көлемі
Австролопитек
Неандерталдықтар
Кроманьондықтар 650 см3
1300 - 1400см3
1500 - 1800см3
Адамның шығу тегін, тарихи даму кезеңдерін, нәсілдік ерекшеліктерін, материалдық және рухани қазыналарын зерттейтін кешенді ғылым антропология. Антропология ғылымын алғаш Аристотель енгізді. Антропология ғылымының негізгі бір саласы – антропогенез. Ол адамның шығу тегін, тарихи даму кезеңдерін және нәсілдік ерекшеліктерін зерттейді.
Архантроптар негізінен үңгірлерде өмір сүрген. Архантроптардан бастап қазіргі адамдарға дейінгі уақыт аралығы 500 мың жылды қамтиды.
Осындай күрделі даму сатыларынан өткеннен кейін барып, «саналы адам» - Homo sapiens.
Ассоциалық ұғым бойынша
Саналы адамға тән белгілер
- Ұрықтың жатырда дамуы
- Сөйлеу қабілеті бар
- Қолдары аяқтарынан қысқа
- Шығармашылық еңбекке бейім
- Тік жүреді
- Омыртқа жотасы S тәрізді
- Миының көлемі 1800см3
- Зат алмасу жоғарғы сатыда жүреді.
- Табандары ойыс
- Дене температурасы тұрақты.
Бекіту:
Саналы адам 40 мың ж. б
Неондерталдықтар 150 - 35 мың ж. б
Тік
жүретін адам 1, 9 - 0, 5 млн ж. б
Австролопитектер 6, 2 млн. ж. б
Ендеше Антропосциогенез дегеніміз не?
«Антропос» - адам
«генезис» - шығу тегі
«социум»- қоғам.
Еңбек етудің нәтижесінде біздің ежелгі маймылға ұқсаған ататектерімізде морфлогиялық және физиологиялық өзгерістер пайда болды. Оны антропоморфоз деп атайды. Адам өз еңбегі арқылы өзіне де өзгерістер енгізді. Еңбек адам эволюциясына тән негізгі фактор.
Адамның шығу тегін, тарихи даму кезеңдерін, нәсілдік ерекшеліктерін, материалдық және рухани қазыналарын зерттейтін кешенді ғылым антропология. Антропология ғылымын алғаш Аристотель енгізді. Антропология ғылымының негізгі бір саласы – антропогенез. Ол адамның шығу тегін, тарихи даму кезеңдерін және нәсілдік ерекшеліктерін зерттейді.
Деңгейлік тапсырмалар:
1. Деңгей
Биологиялық диктант
1. Адамның миының көлемі орта есеппен................ см3 ( 1600 - 1800)
2. Адам эволюциясының маңызды факторының бірі...........( еңбек)
3. Анторопосоциогенез
4. кромоньондықтардың негізгі кәсібі...........
5. Епті ( іскер) адам кімдер?
6. Макроэволюцияның дәлелдемелері.....................
.........................
.........................
.........................
2. деңгей.
1. Алғашқы адамдардың тұрғылықты жері ( үңгір)
2. « Саналы адам» ертедегі адамдардан қалай ажыратылады? (ми көлемі, сөйлеу, сурет салу)
3. Алғашқы адамдар Үңгір қабырғаларына нені бейнеледі? ( аңшылар, жануарлар, құстар)
4. Батыс Азияда жер иелену қай кезде пайда болды? (10000 ж. б)
5. Алғашқы үй жануары? (ит)
6. Алғашқы адамдардың алғашқы киімдері неден жасалды? ( аң терісі)
7. Алғашқы адамдар қоректерін қалай тапқан? (топтасып аң аулау )
8. «Homo sapiens» ұғымы қалай аударылады? (саналы адам)
9. Кезеңдерге бөлінбейтін заман (архей)
10. Терісі жүнсіз, өте көп мөлшерде тер бөлетін ертедегі адамдар (австорлопитектер)
3. деңгей
№ Адам тәрізді маймылдар Адам
1. Ұрықтың жатырда дамуы 2. Сөйлеу қабілеті бар 3. Қолдары аяқтарына қарағанда әлсіз 4. Шығармашылық еңбекке бейім 5. Тілдің бұлшықеті жақсы дамыған 6. Тұрақты дене температурасы бар 7. Зат алмасу жоғары сатыда өтеді 8. Тік жүреді 9. Табаны ойыс 10. Ми көлемі 1800 см3 11. Омыртқа жотасы S - тәрізді 12. Сойдақ тістері азу тістерінен ірі 13. Қолдары аяқтарынан ұзын Рефлексия – нені білдік? нені үйрендік?
1. Б. Ү. Ү. кестесі. толтырамыз.
Білгенім Үйренгенім Үйренгім келеді
Үйге тапсырма: эссе жазу «Болашақта адамның дамуы қалай жүреді»
Екі түрлі көзқарас (Адамның шығу тегі)
1. Діни, т. б
2. Ғылыми
Екі топ оқушылары дәлелдейді.
Пәні: Биология Сыныбы: 9-сынып Cабақтытың тақырыбы: §35. Антропосоциогенез сатылары. Адамның бейімделуі Сабақтың мақсаты: Білімділігі - оқушыларды адамның шығу тегі эволюциясымен, адамның бейімделуімен таныстыру. Дамытушылығы - оқушылардың шығармашылық, ойлау қабілетін арттыру. Тарихи ғылыми көзқарас қалыптастыру.Тәрбиелілігі - адамгершілікке,ұйымшылдыққа тәрбиелеу. Сабақтың пәнаралық байланысы: Тарих, география Сабақтың түрі: Аралас сабақСабақтың көрнекілігі: маймылдар миының,қолының моделдері, сызба-нұсқа, сурет.Сабақтың әдісі: Сұрақ жауап,баяндау, топтастыру.Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.ІV. Бекіту V. ҚорытындылауVІ. Бағалау VІІ. Үйге тапсырма беру.ІІ. Үй тапсырмасын тексеру1. Адамның приматтарының пайда болуын дәлелдеңдер?2. Адамныі маймылдардан дамығаны жөніндегі дәлелдердің өайсысы шындыққа жақынырақ?3. Осы заманғы маймылдардың қайсысы адамға жақынырақ?4. Туыстық жа,ынан біз қандай дәрежедеміз?5. Понгид және гоминидке бөліну қашан өтті?ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.Приматтар (маймылдар) эволюциясы. Антропологиялык деректер бойынша, осыдан 30—35 млн жыл бұрын өте ертедегі жәндікқоректі сүткоректілерден жануарлардың бір тобы бөлінш, приматтарга бастама берген. Приматтар жоғары сатыдағы сүткоректілер болғандыктан, құрылыс ерекшеліктері едөуір күрделі, миы жаксы жетілген, көздері катар орналасып, алға карай бағытталған, аяқ башпайларында тырнактары бар жөне емшектері екеу болған. Приматтардың бір тармағынан адам төрізді маймылдардың ата тегі — парапитектер шыкдан.Олар алғаш1. Адамнын жануарлар дүниесіндегі орнын көрсетіп, оны ғылыми түрғы-дан дөлелдендер. 2. Антропогенездін кандай биологиялык факторларын білесіадер? Біздің ата тегімізге олардың қандай өсері болды? Мысалдар келтіріп, түсіндіріңдер. 3. Әлеуметтік факторлар деген не? 4. Маймыл-дан адамға өтудегі еңбектін рөлі кдндай? 5. Қоғамдасып тіршілік етудің мөні неде? 6. Сөз жөне ойлау аса маңызды өлеуметтік факторлар екендігін түсіндіріндер39-сурет. Дриопитек (З.Буриан бойынша)ДОак сүйектері мен тістерінің құрылысы адам тәрізді маймылдарға ұқсаған. Кейінірек парапитектерден казіргі гиббондар мен орангутан жене ертеректе жойыльш кеткен дриопитектер тараган (39-сурет). Дриопитектер осыдан 25 млн жыл бүрын Азия мен Еуропаның оңтүстік аймактарында,Африкада тіршілік еткен деген деректер бар.Олар алдыңғы аяктарының көмегіменаташтарға өрмелеп шығып, бүтактан-бүтакка секіріп, коректерін тауып жеп күн көрген. Ауа райының салқындап, ормандардың онтүстікке қарай ығысуына байланысты ашык далалы жерлер пайда болған.Маймылдардың кейбір топтары ағаштан түсіп, жерде тірншгік етуге көшкен. Түрлі мекен ету орталарына бейімделу барысында дриопитектерден 3 тармак бөлініп шығады. Олардың біреуінен казіргі горилла, екіншісінен шимпанзе, ал үшіншісінен адамның аргы ата тегі — австралопитектер пайда болған (40-сурет). Австралопитектерекі аяғымен тік жүрген, бойының биіктігі — 100—120 см, дене салмағы 20—50 кг шамасында болған. Олар біздің ежелгі арғы ата тегіміз болып есептеледі. Австралопитектер ашық далалы жерлерде тіршілік етіп, өсімдіктектес жөнежануартектес азықтармен коректенген. Тістерінщ күрылысы адамныңтістеріне ұқсас болтан. Еңбек құралы ретінде малтатастарды (галечник) және ірі тұяқты жануарлардың ұзын сүйектерін өндеп пайдаланған. Миының массасы 550г-ға жуық болған.Ғылыми мәліметтерге қарағанда, кейінірек, шамамен, осыдан 2—3 млн жыл бұрын австралопитектерге карағанда адамға жакындау тұрған ата- тек өкілдері өмір сүрген. Олардың миы біршама жаксы жетілген, массасы - 650 г. Малтатастардан алуан түрлі құралдар жасай білген, аяқ-қол саусақтарының орналасуы өзгеріп, адамдарға көбірек ұксаған. Мұнығылымда епті адам (Homo habUis) деп атайды.40-сурет. Австралопитек (З.Буриан бойынша)42-еурет. Неандертальдық адам (З.Буриан бойынша) 41-сурет. Питекантроп (З.Буриан бойынша)Адам эволюциясының кезеңдері. Адамның даму тарихы 3 кезеңге бөлінеді: ежелгі адамдар, ертедегі адамдар жөне қазіргі адам¬дар. Антропологиялық деректер бойынша, ежелгі адамдар осыдан 1 млн жыл бұрын өмір сүрген. Олардың қатарына қаңка қалдықтары Ява аралынан табылған питекантропты, Қытай жерінен табылған синантропты және қалдыктары Германиядан табыл-ған гейделъберг адамын жаткызады. Бұлардың жалпы сырткы бейнесі адамға ұқсағанымен, маймылдарга тән белгілері басымырақ байқалады. Мысалы, қас үсті доғасы қалың әрі алға карай шығыңқы, мандайы тайқы, жак сүйектері ірі, ал иегі шығыңқы емес. Миының массасы 800—1000 г шамасьшда, бойларының биіктігі 160—170см (41-сурет). Олар үңгірлерде тұрьш, отты пайдаланған. Топтасып аң аулап, тастан және сүйектен үшкірлеп, кашап құралдар жасаған. Ұстап өлтірген жануарлардың етін жеп, терісін сыпырып, киім ретінде пайда-ланған. Ежелгі адамдардың пайдаланған еңбек кұралдары Қазакстан жерінен де табылған. Осы аталған ежелгі адамдарды бір топқа біріктіріп, тік жцретін адамдар (Homo erectus) деп атайды. Ертедегі адамдардың бірнеше тобын ажыратады. Олардың ішінде жаксы зерттелгені — неандертальдық адамдар (42-сурет). Бүлар осыдан 200 мын жыл бүрын Еуропа, Африка және Азияның оңтүстік аймактарында емір сүр-ген. Неандертальдық адамдардың бойларының биіктігі 160—165см, аяқ-қол бұлшық еттері жақсы жетілген, миының келемі ұлгайып, 1400 см3 шамасында болды. Олар бір-бірімен сөз аркылы қарым-қатынас жасап, казіргі адамдарга кебірек ұқсаған. Еңбек құралдары күрделеніп өзгерген. Топтасып емір сүрген, Еркектері бірігіп аң аулап, әйелдері мен балалары әсімдіктердің жемісін, тамырын жинап, тамак пісірген, аң терілерінен киім тігіп киген. Қол өнерімен аиналыскан.Ендеше, адамның даму тарихындагыосы кезеңде биологиялык факторлармен катар әлеуметтік факторлардың әсері де айкын байкала бастаған.Ертедегі адамдар мен казіргі адамдардын, ягни біздердің арамыздағы байланыстырушы буын — кроманъон адамы (43-сурет). Кроманьон адамын осы замангы алғашқы адамдар деп атайды. Олардың канка калдықтары Франциядағы Кро-Маньон үнгірінен табылган. Кроманьон адамдары осыдан 40 мың жыл бүрын емір сүрген. Олардың сүйектері кейін Еуропа, Азия, Африка, Аустралия және Қазақстанның да кептеген жерлерінен табылған.ІV. Бекіту 1. Приматтар эволюциясы туралы не білесіңдер?2. Ежелгі адамдарға кімдер жатады? Олардын ерекшеліктері қандай? Осы кезенде кандай факторлар шешуші рөл атңарды? 3. Ертедегі адамдар деп кімді айта-ды?4. Осы заманғы алгашкы адам деп кімді айтады? Бұл кезеңдегі негізгі өсер етуші факторларды атап, мысал келтіріңдер.Берілген кестені толтырып, адам эволюциясының кезендеріне сипаттама беріңдер.93Адам эволюциясының кезеңдері Өзгеріске көбірек ұшырағанмүшелер Әзгерусипаты Өзгерудін себептеріАвстралопитектерЕжелгі адамдар (синантроп, питекантроп, гейдельберг адамы)НеандертальдыктарКроманьондықтар мен қазіргі адамдарV. ҚорытындылауVI. БағалауVII. Үйге тапсырма §35

Ойлауды Блум
 бойынша жіктеу Мақсат Тапсырма түрі.
    Әдіс тәсілдер Нәтиже Табыс
критерийлер дескриптор
 
   
Ұпай
Білу  «Жердегі тіршіліктің дамуы» тарауы  бойынша білімін анықтау. Қызығушылығын ояту. Тест сұрақтары Жеке жұмыс, сұрақ-жауап әдісі Терминдер мен ұғымдарды    
меңгеру арқылы қызығушылығы оянады, білімін көрсетеді. Білім көлемін зерделеу
  Тарауды   толық меңгерген 3
 Тарауды  жақсы меңгерген 2
Тарауды орташа  меңгерген 1
Түсіну Электронды оқулықтан тақырыпты меңгеру Электронды оқулықтан «Адамның жануарлар дүниесіндегі орны» бейнежазба көрсету топтастыру, жұптық және топтық жұмыс, сұрақ-жауап әдісі Тақырыптың басты идеясын табу Тақырыптың басты идеясын табу Тапсырманы толық орындады 3
Қателіктері болды 2
Мүлдем орындай алмады 1
Қолдану Тақырыпқа сәйкес тапсырма орындау дағдысын қалыптастыру. І топ  Антропология. Адамның жануарлар дүниесінің өкілі екендігін дәлелдейтін белгілер.
ІІ топ  Адамның жануарлар дүниесіндегі жүйелік орны.
ІІІ топ Адам мен адамтәрізді маймылдардың ұқсастықтары мен айырмашылықтары. 
Сергіту  Бейнежазба бойынша топтастыру, Алған білімін тәжірибеде қолдана
алады. Іс-тәжірибе жасау дағдысын қалыптастыру Қалыптасқан 3
топтастыру, диалог,жұптық және топтық жұмыс, сұрақ-жауап әдісі Толық емес 2
  Қиын 1
Талдау Адамның жануарлардан шыққандығының дәлелдемелері Сызба-нұсқаны толтыру
Адамның жануарлардан шыққандығының дәлелдемелері
1-топ
Анатоиялық
2-топ 
Эмбриологиялық
3-топ
Физиологиялық  диалог,жұптық және сұрақ-жауап әдісі Салыстыру арқылы пікірталасқа түседі. Пікірталасқа түсу диалог құрып,қорытынды жасайды 3
  тек диалог құрайды 2
  жұмысқа қатыспайды 1
Жинақтау Деңгейлік сұрақтар 1-топ 1.«Табиғат жүйесі» атты еңбектің авторы.
2. Адам мен омыртқалы жануарлар арасындағы ұқсас белгілерді атаңыздар.
3. ХХІ ғасырдағы техниканың дамуы адам эволюциясына қалай әсер етуде.
2-топ
1. «Адамның шығу тегі және жыныстық сұрыпталу» атты еңбектің авторы.
2. Адамда болатын атавизмдер мен рудименттерді атап, олардың болу себебін түсіндіріңіз
3. Қазіргі кездегі адам тәрізді маймылдар болашақта адамға айналуы мүмкін бе? Жауаыңызды дәлелдеңіз.
3-топ
1. Антропогенез қандай ғылым саласы.
2. Антропоидтар деген кімдер?
3. Адам эволюциясында сананың дамуына әсер ететін негізгі фактор неліктен құралдарды емес, құралдарды дайындау болып табылады. жұптық және топтық жұмыс, сұрақ-жауап әдісі Қажеттілігін салыстыра нақтылайды Жағдаяттан шыға білу құзыреті Толық шықты 3
  Қиналды 2
  Шаға алмады 1
Бағалау Дүниетанымын кеңейту. «Адам қайдан жаралған»
Эссе жазу Жеке жұмыс Ойланып шешім қабылдайды, ізденеді. Логикалық ойы Креативті 3
  Ойы жүйелі, тың ойы емес 2
  Жалпыға ортақ ой 1
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Сілтеме Сабақ жоспары Биология пәні
Сыныбы: 9 сынып                     Мұғалім: Жұматай Жадыра. Байзаққызы.
Сабақтың тақырыбы:
 
  Антропогенездің алғышарттары
 
Жалпы мақсаттар:
 
 
 
 
 
  Білімділік: Адам эволюциясының сызбанұсқасын,приматтар отрядының өкілдеріне сипаттама беру. Қоғамдасып тіршілік етудің мәні неде  екендігі туралы түсінік беру. Адам мен адамтәрізді маймылдардың арасындағы айырмашылық пен ұқсастықты анықтау.
Дамытушылық: Activote арқылы тест  орындатып, шапшаң ойлауға, сыни ойлаға үйрету, тірі табиғат дүниесімен таныстырып, тіл байлығын дамыту. Түрлі бейнефильмдер көрсету арқылы оқушылардың дүниетанымын кеңейту.
Тәрбиелік: АКТ пайдалана алу дағдыларын қалыптастырып, оқушыларды тірі табиғатты  қорғауға үйрету, топта жұмыс жасату арқылы ұйымшылдыққа тәрбиелеу. Өзін-өзі, өзара бағалау арқылы әділдікке үйретіп, оқушының өзіндік «Менін қалыптастыру».
Міндеттері
 
   Приматтар – парапитектері – дриопитектер –понгидтер мен гоминидтер – аустралопитектер – епті адамның ерекшеліктерін білу. АКТ-ны пайдалана білуге үйрету; Экологиялық тәрбиені қалыптастыру; Топпен, жұппен, ұжымда жұмыс жасауға дағдыландыру.
Күтілетін нәтиже:
 
 
 
  Приматтар – парапитектері – дриопитектер –понгидтер мен гоминидтер – аустралопитектер – епті адамның қандай ағза екенін біледі. Осы ағзалардың құрылыс және тіршілік әрекеттерін біледі. Адам және адамтәрізді маймылдардың ұқсас белгілерімен айырмашылықтарын меңгереді. Рудименттер мен атавизмдерді түсінеді.  АКТ-ны пайдалана біледі; Топтық жұмыс арқылы ұжымдық жұмысқа, ұйымшылдыққа, сыни ойлауға үйренеді. Өзіндік идеяларын, ойларын ашық айтып, оқушының өзіндік «Мені» қалыптасады.
Сабақтың түрі: Жаңа материалды меңгерту
Әдіс-тәсілдер: Оқыту мен оқудағы жаңы тәсілдер, сыни тұрғыдан ойлауға үйрету, оқыту үшін бағалау және оқуды бағалау, оқытуда ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану, қабілетті оқушыларды анықтау.
Дереккөздер: Биология, 9 сынып оқулығы – Ж. Шілдебаева, Ж.Қожантаева, Л. Аманжолова Алматы «Мектеп» 2013 «Биолог анықтамалығы» №1, 2014ж, №2 2007 ж.
 
Қажетті құралдар: Оқулық, интерактивті тақта, компьютер, тестировщик, слайдтар «Адам эволюциясы», «Адамның шығу тегі», суреттер, т.б.
Түйінді идеялар «Адамды адам еткен –еңбек». Приматтар эволюциясы.
Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары.
Кезеңдері Мұғалімнің әрекеті Тапсырма мазмұны Оқушының әрекеті Бағалау
Ұйымдас-тыру
(3 минут) Амандасады, түгендейді;
Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастырады; Топқа бөледі; назарларын сабаққа аударады. Оқушыларға түрлі конфеттер беріп, бірдей фантиктер бойынша біріктіріп, 2 топқа бөледі -Амандасады, кезекші оқушы жауап береді; Кофет таңдап алып, бірдей фантиктермен бірігіп, үш топқа бөлінеді Бағалау парағы сабақтың алдында топтарға үлестіріледі
 
 
Үй тапсырма-сын сұрау
(10  инут)  
«Адам қайдан жаралған» эссе жазу
-оқушылардың тапсырмаларды орындауын қадағалайды;
-жауап қорытындысы бойынша, оқушылардың жауап парағына бағаларын түсіртеді.
«Сұрақ- жауап» әдісі
1 топ -2 топқа, 2 топ -3 топқа, 3 топ- 1 топқа сұрақ қояды.
 
   
 
-Оқушылар дәптерлеріне тапсыр-маны орындайды;
 
-Бағалау парағына критерийлер бойынша бағалайды.  
 
 
Бағалау парағына үй тапсырмасы бойынша спикер оқушы үй тапсырмасының қорытындысын қояды.  
 
 
 
 
Жаңа сабақ
(20 минут)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Жаттығулар
(5 минут) «Қызығушылығын ояту » әдісі. Оқушыларға сұрақ қою арқылы, жаңа сабақтың тақырыбын ашады,өткен сабақпен байланыстырады, видео қосады. Слайдтар арқылы сабақ түсіндіріледі
«Мағынаны тани білу»
А) INSERT картасымен жұмыс.
«Топтық жұмыс»
(топ бойынша тапсырмаларды бөліп береді)
(Жұппен жұмыс, топпен жұмыс тапсырмаларын береді)
«Соңғы бес минут» стратегиясы
(бір оқушы сабақта не үйренгені туралы айтады.Қалған оқушылар оған сұрақ қояды.)
 
 
 
 
«Ой толғаныс»
-Жаңа сабақ бойыншаинтерактивті тақтадатапсырма орындатады.
-Дұрыс жауаптарын тексертеді Адамның арғы ататегі атап беріңдер? (Жаңа сабақтың тақырыбын ашады)
1.Көрсетілім көрсетіледіТерминдерді  дәптерге жазу.
2.Слайд көрсетіледі.
А. «Топтық жұмыс» «ЖИГСО» стратегиясы
1.Зерттеушілік әңгіме
2.Серіктестермен әңгімелесу
1 топ. Приматтар отрядының шежіре картасын сызу.
2топ.Аустралопитектердің  құрылыс ерекшеліктерімен тіршілік әрекеттеріне сипаттама беру.
3 топ. Епті адамдардың құрылыс ерекшеліктерімен тіршілік әрекеттеріне сипаттама беру.
4 топҚоғамдасып тіршілік етудің мәнін анықтау.
 
Кесте толтыру
1.Парапитектер
2. Дриопитектер
3. Аустралопитектер
4.Епті адам
 
 
 
Жаттығулар
«Ойлан тап»
Приматтар отрядының өкілдерін  және олардың ерекшеліктерін  анықтаңдар  
Жауап беріп, жаңа сабақтың тақырыбын ашады.
-Көрсетілім бойынша тапсырманы орындайды;
-Оқушылар слайдты тыңдай отырып, INSERT картасымен жұмыстанады.
Керекті анықтама, терминдерді дәптерлеріне түртіп алады;
-Топ бойынша оқығандарын түсіндіреді, топта талдап, спикер оқушылар тақырыпты айтады.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Жаттығуды орын-дайды.
   
 
Бағалау парағына топтық жұмысқа қатысып, түйінді ой айтқан оқушыларды топта ақылдасып, критерийлер бойынша оқушылар өздерін бағалайды.
 
 
 
5.Қоры-тынды, үйге тапсырма
(7минут)  
-үйге тапсырма береді;
-Қорытындылайды, қоштасады.  
Рефлексия
Үйге тапсырма: §55. -Бүгінгі сабақ туралы рефлексия жазып, тақтаға іледі.
 
 
 
-Үй тапсырмасын жазады, қорытынды бағаны шығарады;
-мұғаліммен қоштасады.  
Қорытынды баға бағалау парағына қойылады, журналға түсіріледі.
 
 
 
 
 
 
Сілтеме Сабақ жоспары Биология пәні
Сыныбы: 9 сынып                      Мұғалім: Жұматай Жадыра. Байзаққызы.
Сабақтың тақырыбы:
 
  Адам эволюциясының кезеңдері
 
Жалпы мақсаттар:
 
 
 
 
 
  Білімділік: Адам эволюциясының тарихи кезеңдері сызбанұсқасын,даму тарихының  өкілдеріне сипаттама беру. Қоғамдасып тіршілік етудің мәні неде  екендігі туралы түсінік беру. Адам эволюциясындағы биологиялық және әлеуметтік факторладың рөлін анықтау.
Дамытушылық: Activote арқылы тест  орындатып, шапшаң ойлауға, сыни ойлаға үйрету, тірі табиғат дүниесімен таныстырып, тіл байлығын дамыту. Түрлі бейнефильмдер көрсету арқылы оқушылардың дүниетанымын кеңейту.
Тәрбиелік: АКТ пайдалана алу дағдыларын қалыптастырып, оқушыларды тірі табиғатты  қорғауға үйрету, топта жұмыс жасату арқылы ұйымшылдыққа тәрбиелеу. Өзін-өзі, өзара бағалау арқылы әділдікке үйретіп, оқушының өзіндік «Менін қалыптастыру».
Міндеттері
 
   Ежелгі адамдар, ертедегі адамдар, қазіргі адамдарға кімдер жататынын және оларға әсер еткен факторларды атау.АКТ-ны пайдалана білуге үйрету; Экологиялық тәрбиені қалыптастыру; Топпен, жұппен, ұжымда жұмыс жасауға дағдыландыру.
Күтілетін нәтиже:
 
 
 
  Ежелгі адамдарға питекантроптар, синантроптар, гейдельберг адамдар жататынын біледі. Ертедегі адамдарға неандертальдық адамдар жататынын, қазіргі адамдарға кроманьондық адамдар жататынын біледі.Осы ағзалардың құрылыс және тіршілік әрекеттерін біледі.  АКТ-ны пайдалана біледі; Топтық жұмыс арқылы ұжымдық жұмысқа, ұйымшылдыққа, сыни ойлауға үйренеді. Өзіндік идеяларын, ойларын ашық айтып, оқушының өзіндік «Мені» қалыптасады.
Сабақтың түрі: Жаңа материалды меңгерту
Әдіс-тәсілдер: Оқыту мен оқудағы жаңы тәсілдер, сыни тұрғыдан ойлауға үйрету, оқыту үшін бағалау және оқуды бағалау, оқытуда ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану, қабілетті оқушыларды анықтау.
Дереккөздер: Биология, 9 сынып оқулығы – Ж. Шілдебаева, Ж.Қожантаева, Л. Аманжолова Алматы «Мектеп» 2013 «Биолог анықтамалығы» №1, 2014ж, №2 2007 ж.
 
Қажетті құралдар: Оқулық, интерактивті тақта, компьютер, тестировщик, слайдтар «Адам эволюциясы», «Адамның шығу тегі», суреттер, т.б.
Түйінді идеялар «Адамды адам еткен –еңбек». Приматтар эволюциясы.
Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары.
Кезеңдері Мұғалімнің әрекеті Тапсырма мазмұны Оқушының әрекеті Бағалау
Ұйымдас-тыру
(3 минут) Амандасады, түгендейді;
Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастырады; Топқа бөледі; назарларын сабаққа аударады. Оқушыларға түрлі конфеттер беріп, бірдей фантиктер бойынша біріктіріп, 2 топқа бөледі -Амандасады, кезекші оқушы жауап береді; Кофет таңдап алып, бірдей фантиктермен бірігіп, үш топқа бөлінеді Бағалау парағы сабақтың алдында топтарға үлестіріледі
 
 
Үй тапсырма-сын сұрау
(11  инут)  
«Деңгейлік сұрақтар»
-оқушылардың тапсырмаларды орындауын қадағалайды;
-жауап қорытындысы бойынша, оқушылардың жауап парағына бағаларын түсіртеді.
 
 
 
 
 
 
 
 
«Сандар сөйлейді » әдісі
1 топ , 2 топ , 3 топ, 4 топқа  сандар беріледі. Ол сандар нені білдіретінін анықтау.
 
  А. 1.Приматтар отрядының өкілдеріне сипаттама беріңдер.
2. Дриопитектер қашан және қайда тіршілік етті? Адам эволюциясында қандай рөл атқарды?
В.1. Аустралопитектерге сипаттама беріңдер (құрылыс ерекшеліктері)
2. Аустралопитектердің тіршілік әрекеттерінде қандай ерекшеліктер бар?
С. 1.Қауымдасып тіршілік етудің мәні неде?
2. Епті адамның аустралопитектен қандай айырмашылығы бар?
 
 
 
 
1 топ
30-35 млн
25-15 млн
9 млн
2 топ
120-150 см
20-50 кг
550 см куб
3 топ
1974 жыл
3 млн
40 жас
4 топ
10 жасар
2-3 млн
650 см куб
 
 
   
 
-Оқушылар дәптерлеріне тапсыр-маны орындайды;
 
-Бағалау парағына критерийлер бойынша бағалайды.  
 
 
Бағалау парағына үй тапсырмасы бойынша спикер оқушы үй тапсырмасының қорытындысын қояды.
 
 
 
 
 
Жаңа сабақ
(20 минут)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Жаттығулар
(5 минут) «Қызығушылығын ояту » әдісі. Оқушыларға сұрақ қою арқылы, жаңа сабақтың тақырыбын ашады,өткен сабақпен байланыстырады, видео қосады.Слайдтар арқылы сабақ түсіндіріледі
«Мағынаны тани білу»
А) INSERT картасымен жұмыс.
«Топтық жұмыс»
(топ бойынша тапсырмаларды бөліп береді)
(Жұппен жұмыс, топпен жұмыс тапсырмаларын береді)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
«Соңғы бес минут» стратегиясы
(бір оқушы сабақта не үйренгені туралы айтады.Қалған оқушылар оған сұрақ қояды.)
 
 
 
 
«Ой толғаныс»
-Жаңа сабақ бойыншаинтерактивті тақтада тапсырма орындатады.
-Дұрыс жауаптарын тексертеді Адамның арғы ататегі атап беріңдер? (Жаңа сабақтың тақырыбын ашады)
1.Көрсетілім көрсетіледіТерминдерді  дәптерге жазу.
2.Слайд көрсетіледі.
А. «Топтық жұмыс» «ЖИГСО» стратегиясы
1.Зерттеушілік әңгіме
2.Серіктестермен әңгімелесу
1 топ. Ежелгі адамдар
2топ. Ертедегі адамдар
3 топ. Қазіргі адамдар
4 топ. Адам- биологиялық және әлеуметтік тіршілік иесі.
 
Сәйкестігін табу
А. Ежелгі адамдар
В. Ертедегі адамдар
С. Қазіргі адамдар
1.Архантроптар
2.питекантроптар
3. краманьондықтар
4. Тік жүретін адам Homo erectus
5. синантроп
6. Гейдельберг
7. Неандертальдық
8. Саналы адам Homo Sapiens
9. бойы 170-180 см
10. миының көлемі 1600 см куб
11. 40-45 мың жыл бұрын өмір сүрген
12. 200-300 мың жыл бұрын өмір сүрген
13. бойы 160-165 см
14. миының көлемі 1400 см куб
15. миының көлемі 1100 см куб
16. 1-1,5 млн жыл бұрын өмір сүрген
 
 
Жаттығулар
«Ойлан тап»
Адамның даму тарихының кезеңдерін  және олардың ерекшеліктерін анықтаңдар  
Жауап беріп, жаңа сабақтың тақырыбын ашады.
-Көрсетілім бойынша тапсырманы орындайды;
-Оқушылар слайдты тыңдай отырып, INSERT картасымен жұмыстанады.
Керекті анықтама, терминдерді дәптерлеріне түртіп алады;
-Топ бойынша оқығандарын түсіндіреді, топта талдап, спикер оқушылар тақырыпты айтады.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Жаттығуды орын-дайды.
   
 
Бағалау парағына топтық жұмысқа қатысып, түйінді ой айтқан оқушыларды топта ақылдасып, критерийлер бойынша оқушылар өздерін бағалайды.
 
 
 
5.Қоры-тынды, үйге тапсырма
(7минут)  
-үйге тапсырма береді;
-Қорытындылайды, қоштасады.  
Рефлексия
Үйге тапсырма: §56. -Бүгінгі сабақ туралы рефлексия жазып, тақтаға іледі.
 
 
 
-Үй тапсырмасын жазады, қорытынды бағаны шығарады;
-мұғаліммен қоштасады.  
Қорытынды баға бағалау парағына қойылады, журналға түсіріледі.
 
 
Сұрақтар:
Адамның шығу тегі туралы қандай көзқарастар бар?
адам жануарлар дүниесі жүйесінде қандай орын алады?
Адам мен адамтәрізді маймылдардың жақын туыстығын не дәлелдейді?
Адамның басқа гоминидтерден айырмашылығы неде?
Адам мен адамтәрізді маймылдардың қандай ұқсастықтары бар?
Ежелгі жануарлардың қайсысы адамның арғы тегі болуы мүмкін?
Аустралопитектердің сыртқы құрылысының ерекшеліктерін атаңдар?
Тік жүретін адамды қандай типке жатқызады?
Ежелгі адамдармен салыстырғанда неандертальдықтардың жоғары құрылым деңгейінің болуына қандай факторлар әсер етті?
Осы заманғы алғашқы адамдар қашан пайда болды?
Осы заманғы алғашқы қазба адамдар қалай аталады?
Білімділік мақсаты: Адам эволюциясының негізгі кезеңдеріне жалпы шолу арқылы органикалық дүниенің тарихи даму заңдылықтарының ақиқаттығына көз жеткізу. Адам эволюциясы жалпы органикалық дүние эволюциясының заңды жалғасы екендігін түсіндіру арқылы дұрыс дүниетанымын қалыптастыру.
Дамытушылық мақсаты: Оқушылардың эволюциялық білімдерін тереңдете отырып, оқу мен жазу арқылы  оқушының өз бетінше ізденуін, зерттеуін қалыптастыру.
Тәрбиелік мақсаты: Табиғатқа деген сүйіспеншілігін арттыра, бірін-бірі сыйлауға, тыңдауға үйренеді. Өз ойларын ашық айтуға дағдыландыру.
Сабақ типі: Аралас сабақ.
Оқыту әдісі: Лекция.
Тексеру формасы: Сұрақтар қою арқылы
Көрнекіліктер: Слайдтар.Суреттер. Дүние жүзілік карта.
Пәнаралық байланыс: тарих, география, математика, қазақ-тілі.
Сабақтың кезеңдері:
І Ұйымдастыру кезеңі: 3 мин. Оқушылардың назарын сабаққа аудару. Түгендеу.
ІІ.Үй жұмысын сұрау
Антропология дегеніміз не?
Адамның жануарлар дүниесі жүйесіндегі алатын орны?
Рудименттік белгі дегеніміз не ?
Атавизмдік белгі дегеніміз не ?
Антропогенездің биологиялық және әлеуметтік факторлары қандай?
Қоғамдасып тіршілік ету.
ІІІ. Жаңа тақырып:
Жоспар:
1. Приматтар эволюциясы.
2.Адам эволюциясының кезеңдері
3. Сабақты бекіту
4. Үйге тапсырма
1.   Приматтар( маймылдар) эволюциясы
Антропологиялық деректер бойынша,осыдан 30-35 млн жыл бұрын өте ертедегі жәндікқгректі сүтқоректілерден жануарлардың бір тобы бөлініп, приматтарға бастама берді. Приматтар жоғары сатыдағы сүтқоректілер болғандықтан, құрылыс ерекшеліктері едәуір күрделі, миы жақсы жетілген,көздері қатар орналасып, алға қарай бағытталған, аяқ башпайларында тырнақтары бар және емшектері екеу болған. Приматтардың бір тармағынан адам тәрізді маймылдардың ата тегі-парапитектер шыққан.
                                          Приматтар
                                                    ↓
                                          Парапитектер
                ↓                          ↓                              ↓
     Гиббондар            Орангутан               Дриопиктер
Дриопитектер осыдан 25 млн жыл бұрын Азия мен Еуропаның оңтүстік аймақтарында, Африкада тіршілік еткен деген деректер бар. Маймылдардың кейбір топтары ағаштан түсіп, жерде тіршілік етуге көшкен. Түрлі мекен ету орталығына бейімделу барысында дриопитектерден 3 тармақ бөлініп шығады.
                                Дриопитектер
             ↓                          ↓                              ↓
   Горилла                шимпанзе              австралопитектер
Австралопитектер екі аяғымен тік жүрген, бойының биіктігі 100-120 см, дене салмағы 20-50 кг. Олар біздің арғы ата тегіміз болып есептеледі. Миының массасы 550г-ға жуық болған. Мұны ғылымда епті адам (Homo habilis) деп атайды.
 2.   Адам эволюциясының кезеңдері.
Адамның даму тарихы 3 кезеңге бөлінеді.
 1. Ежелгі адамдар.
              ↓                            ↓                                       ↓
Питекантропты        синантропты                 гейдельберг
(Ява аралынан)        (Қытай жерінен)         ( Германиядан)
Осы аталған ежелгі адамдарды бір топқа біріктіріп,тік жүретін адамдар (Homo erectus)
2. Ертедегі адамдар.
Оларды – неандертальдық адамдар. Бұлар осыдан 200 мың жыл бұрын Еуропа, Африка және Азияның оңтүстік аймақтарында өмір сүрген. Бойы- 160-165 см,миының көлемі 1400 см3 болды. Адамның даму тарихындағы осы кезеңде биологиялық факторлармен қатар әлеуметтік факторлардың әсері де айқын байқала бастаған.
3. Қазіргі адамдар.
     Оларды – кроманьон адамдар деп атайды. Қаңқа қалдықтары Франциядағы Кро-Маньон үңгірінен табылған. Осыдан 40 мың жыл бұрын өмір сүрген. Бұлардың денесі ірі, бойлары биік-170-180 см,миының көлемі -1600 см3. Маңдай сүйегі тайқы емес, алға шығыңқы, қас үстіндегі қалың доға жойылған, көздері үлкен. Баспаналарда тұрған, қабырғаларға түрлі түсті суреттер салған,қолдан жасалған ыдыстар, қол өнері жақсы дамыған. Биологиялық фактор өз күшін жойып, бұл кезеңде әлеуметтік факторлар негізгі рөл атқарып, саналы адам ( Homo sapiens) қалыптасты.
ІУ. Сабақты бекіту
Ежелгі адамдарға кімдер жатады ?
Ертедегі адамдар деп кімді айтады?
Осы заманғы алғашқы адам деп кімді айтады ?
Үш қатарға тапсырмалар беріледі. «Сәйкестік тест», «Адасқан сөздер», «Сандармен оқу».
 У. Үйге тапсырма.
§ 30. Приматтар және адам эволюциясының негізгі кезеңдері.(оқу)
   1.Тақырып соңындағы кестені толтыру.
    2.Алғашқы адамдар кезеңіне негізгі әсер етуші факторларды атап,мысал келтіріп келіңдер.
Жаңаөзен  политехникалық колледжініңбиология пәні оқытушысы Космагамбетова Нурия ОсербаевнаТақырыбы:   Антропогенез- Адамның шығу тегі мен эволюциясыСабақтың мақсаты: Адамның шығу тегімен таныстыру.Білімділік мақсаты: Адам эволюциясының негізгі кезеңдеріне жалпы шолу арқылы органикалық дүниенің тарихи даму заңдылықтарының ақиқаттығына көз жеткізу. Адам эволюциясы жалпы органикалық дүние эволюциясының заңды жалғасы екендігін түсіндіру арқылы дұрыс дүниетанымын қалыптастыру.Дамытушылық мақсаты: Оқушылардың эволюциялық білімдерін тереңдете отырып, Оқу мен Жазу арқылы Сыни Тұрғысынан Ойлауды Дамыту жобасын қолдана отырып оқушының өз бетінше ізденуін , зерттеуін қалыптастыру.Тәрбиелік мақсаты: Табиғатқа деген сүйіспеншілігін арттыра, бірін-бірі сыйлауға, тыңдауға үйренеді. Өз ойларын ашық айтуға дағдыландыру.Сабақ типі: Аралас сабақ.(сайыс)Пән аралық байланыс: география мен тарих.Оқыту әдісі: Түсіндірмелі-иллюстративтік, ойын, сұрақ-жауап.Тексеру формасы: Тест.  Венн диограммасы. Кубизм. «Т» кестесі. Даралық пен ұқсастық.Көрнекіліктер: Компьютердегі слайдтар.Суреттер.  Оқушы схемалары.Сабақтың кезеңдері:
Сабақтың хронокартасы
Ұйымдастыру кезеңі   /3 мин/II.  Қайталау кезеңі. Уй жұмысы /15 мин/III.   Жаңа тақырыпты түсіндіру  /30  мин/IV. Сабақтың пысықтау кезеңі   /20 мин/V. Сабақты қорытындылау кезеңі:  /7 мин/1. Үйге тапсырма /2мин/
2. Бағалау. /3 мин/
 
І Ұйымдастыру кезеңі: 8 мин. Оқушылардың назарын сабаққа аудару. Түгендеу.
II. Қайталау кезеңі. Үй жұмысы.
Жер тарихы
Топ оқушылырын 3 топқа бөліп әр бір топқа тапсырма беріледі. Сайыс сабақ стратегиясы бойынша.
I-топ. Полеозой.
II-топ. Мезазой.
III-топ. Кайнозой
I-Түр.  «ЖОРҒА»
I-топ. Полеозой.
1. Полеозой заманында каша кезең бар және олар калай аталады?
2. Силур мен девонда пайда болған өсімдіктер мен жануарлардың түрлері?
 
II-топ. Мезазой.
    1. Мезозой заманы неше кезеңнен кұралған?
 2. Мезозойда қандай өсімдіктер таралған және триас кезеңінде дамыған    жануарлар туралы айтыңдар?
 
III-топ. Кайнозой
 
1. Кайнозой заманда канша кезеңдер бар және неліктен «жана өмір заманы» деп атайды?
2. Үштік кезең мен төртік кезеңде өсімдіктердің қандай түрлері пайда болған?
 
II-Түр. «Жұлдызды сәт»
 
Омыртқасыздардың даму кезеңі?
Омыртқалы жаксүйексіз жануарлар пайда болған кезең?
Девон кезеңінде балықтардың қай түрлері пайда болған?
Алғашқы құс-  археоптерикс кай кезеңде шықты?
Динозоврлар мекендеген кезең?
Үштік кезеңнің орта шенінде адам тектес маймылдар мен адамның арғы тегі пайда болды?
Сүтқоректілер ғасыры?
Алғаш пайда болған организмдер гетеротрофтар-  ( органикалық қосылыстармен қоректенуші) мен строматолиттер(көк жасыл балдырлар, бактериялар) кашан пайда болды?
Протерозой заманда тіршілік еткен организмдер?
 
III-«Қай ғалым»
Р.Гук
Т. Шванн
Ч. Давин
К. Линней
Ж.Б. Ламарк
Р. Вирхов
 
ІІ Жаңа тақырып:
 
Антропогенез- Адамның шығу тегі және эволюциясы.
Жоспар:
1. Адамның шығу тегі тарихы.
2. Адамның жануарлар дүниесін жүйелеудегі орны.
3. Адамның жануарлардан шыққандығының дәлелдемелері.
4. «Эволюциялық даму тарихы».
Адамның шығу тегінің  тарихы:

 
Адамның жануарлар дүниесін жүйелеудегі орны.
Хордалылар типі.
Омыртқалылар тип тармағы.
Сүтқоректілер класы.
Ұрықжолдастылар класс тармағы.
Маймылдар (приматтар) отяды.
Адамтектес маймылдар отряд тармағы немесе тартанаулылар тобы.
Адамдар тұқымдасы.
Адамдар туысы.
Саналы адам түрі.
 

«Адамның жануарлардан шыққандығының дәлелдемелері.

 


Салыстырмалы-анатомиялық Салыстырмалы-эмбриологиялық
Гомологтық мүшелер: аяқ-қолдары.
Аналогтық мүшелер: Адамның тістері акуланың қабыршағына ұқсас.
Рудименттер: Адамда үшінші қабақ, құстың көз жабыны. Құлақ қалқанындағы өсінді, соқыр ішек қалдығы.
Атавизмдер: Түкті адамның болуы, көп емшекті адам, құйрықты баланың дүниеге келуі. Зиготадан басталып бөлшектену бластулаға айналуы қарапайым шоғырлы жануар-вольвекске ұқсайды. Екі қабатты көп жасушалы гаструла ішекқуыстыларға ұқсайды. Ұрықтың даму барысында балыққа ұқсас желбезектің, құйрықтың болуы, миына ұқсас бес көпіршіктен тұрады. Жүрегі қандауыршаның құрсақ қолқа қан тамырына ұқсайды. Клоаканың болуы алғашқы сатыларында.
IV. Сабақтың пысықтау кезеңі   класс оқушыларын 3 топқа бөліп әрбір топқа тапсырма беріледі. «Кіші дөңгелек үстел» стратегиясы  бойынша. Адамның шығу тегі эволюциялық даму тарихы  тақырыпта.
1 топ «Дриопитек», «Аустралопитек» Венн диограммасын сызу.2 топ «Питекантроп», «Неандерталь адамы» Кубизм .Кубизм сұрақтары:Ежелгі адамдар ( архантроптар) жататын түр қалай аталады. Қай жылы, қай ғалым тапты, қай жылдары өмір сүрді.
Питекантроптарға тән белгілер. Маймылдар мен адамдарға ұқсас белегілері?Архонтроптардың адамы: Синантроптар мен Гейдельбер адамына сипаттама беріңіз?Ертедегі адамдар қалай аталды? Тән ерекшеліктері табылған жері, қай жылы табылды?Ертедегі адамдардың мекен жайлары, пайдаланған еңбек құралдары. Қазақстанның қандай аймақтарынан табылды?Адам эволюциясындағы әрбір кезеңнің адамдарының тұрмыс-салты ерекшеліктерін атаңдар.3  топ «Кроманьон адамы», «Саналы адам»  “Т” кестесі.4 топ “Даралық пен ұқсастық” стратегиясын қолдану.V. Сабақты қорытындылау кезеңі:  :Өткен тақырып жаңа тақырыппен байланысты болғандықтан тест жұмысын алу:   «Эволюция тарауына»Тест.Алғашқы эволюционист деп қай ғалымды атайды?А) Ж.Б.Ламарк. В)Л.Уоллес. С)Ч.Дарвин. Д)К.Линней. Е) Вавилов.2. Тірі табиғаттың алғаш ғылыми классификациялануын кім ашты?А) Ж.Б.Ламарк. В)Л.Уоллес. С)Ч.Дарвин. Д)К.Линней. Е)К.Бэр.3. Алғаш омыртқалылардың ізі қай дәуірде табылды?А) протерозой. В)Мезозой. С)Кайназой. Д)Полеозой. Е)Девон.4. Эволюцияның басты қозғаушы күші не?А)Өзгергіштік. В)Табиғи сұрыпталу. С)Тұқымқуалаушылық.  Д)Тіршілік үшін күрес. Е)Коньюгация.5 Жануарларда қай органдар аналогиялық болады?А)Жарқанатың қанаты мен араның қанаты. В)Құстың қанаты мен көбелектің қанаты. С)Тараққан мен құрбақаның аяқтары мен қолдары.Д)Тигр мен Кроттың табандары. Е)Бақаның ауызы мен көбелектің ауыз қуысы.6. Алғаш маймылдар қашан пайда болды?А)Бор. В)Антропоген. С)Палеоген. Д)Неоген. Е)Силур.7.Адамның жануарлардан пайда болу іліміне қай ғалым өз еңбегін сіңірді?А)Ч.Дарвин. В)Ф.Энгельс. С)К.Линней. Д)Ж.Б.Ламарк. Е)Вавилов.8.Әр алуан тіршілік жағдайында пайда болып, ағзаның құрылым деңгейін күрделендіретін эволюциялық өзгеріс.А)Дегенрация. В)Конвергенция. С)Ароморфоз. Д)Дивергенция. Е)Идиоадаптация.9.Жеке организмдердің даму кезеңі.А)Эмбрионогенез. В)Филогенез. С)Онтогенез. Д)Биогенез. Е)Социогенез10. Қай адам “саналы адам” деп аталады?А)Неадерталец. В)Питекантроп. С)Синантроп. Д)Кроманьон. Е) Homo sapiens11.Қай дәуірде сүтқоретілер кеңінен таралған?А)Протерозой. В)Архей. С)Полеозай. Д)Кайназой. Е)Мезозой.12.Дене мүшелерінің құрылымдары мен атқаратын қызметін және пайда болуының ұқсастығы қалай аталады?А)Аналогия. В)Гомология. С)Рудименттер. Д)Атавизм. Е)Гигантизм.13.Шығу тегі және құрылысы ұқсас емес, бірақ атқратын қызметі бір мүшелерді не деп атайды?А)Аналогия. В)Гомология. С)Рудименттер. Д)Атавизм. Е)Гигантизм.14.Жануралардығ мына аталған қай мүшелері басқа мүшелерге қарағанда ұқсас емес?А)Инеліктің қанаты. В)Жарқанаттың қанаты. С)Құстардың қанаты. Д)Қолдары. Е)Кесірткенің алдыңғы аяғы.15. Адамның жануарлардан пайда болуына қандай дәлел болады?А)Ми көлемінің үлкендігі. В)Рудимент және атавизмдердің болуы.С)Сөйлеу. Д)Абстракты ойлау. Е)Идиоадаптация.
Тест жауаптары:1С 2Д 3Е  4В 5В 6 Д 7 А 8C 9C 10 Е  11Д 12В 13А 14А 15ВОқушылардың дайындап әкелген сөз жұмбақтарын шешу.
V. БағалауVІ. үйге тапсырма беру: Адамның шығу тегі бойынша «Эссе» жазу.
Қолданылған әдебиеттер:Жаратылыстану бағыты бойынша «Жалпы биология» 11 классТіршіліктану  10-11 класс .«Энциклопедический словарь юнного биолого».Шың баспасы «Биология»Тарих .
Тақырыбы:   Антропогенез- Адамның шығу тегі мен эволюциясы
 
Сабақтың мақсаты: Адамның шығу тегімен таныстыру.
Білімділік мақсаты: Адам эволюциясының негізгі кезеңдеріне жалпы шолу арқылы органикалық дүниенің тарихи даму заңдылықтарының ақиқаттығына көз жеткізу. Адам эволюциясы жалпы органикалық дүние эволюциясының заңды жалғасы екендігін түсіндіру арқылы дұрыс дүниетанымын қалыптастыру.
Дамытушылық мақсаты: Оқушылардың эволюциялық білімдерін тереңдете отырып, Оқу мен Жазу арқылы Сыни Тұрғысынан Ойлауды Дамыту жобасын қолдана отырып оқушының өз бетінше ізденуін , зерттеуін қалыптастыру.
Тәрбиелік мақсаты: Табиғатқа деген сүйіспеншілігін арттыра, бірін-бірі сыйлауға, тыңдауға үйренеді. Өз ойларын ашық айтуға дағдыландыру.
Сабақ типі: Аралас сабақ.(сайыс)
Пән аралық байланыс: география мен тарих.
          Оқыту әдісі: Түсіндірмелі-иллюстративтік, ойын, сұрақ-жауап.
Тексеру формасы: Тест.  Венн диограммасы. Кубизм. «Т» кестесі. Даралық пен ұқсастық.
Көрнекіліктер: Компьютердегі слайдтар.Суреттер.  Оқушы схемалары.
Сабақтың кезеңдері:
 
Сабақтың хронокартасы
 
I.                     Ұйымдастыру кезеңі   /3 мин/
II.  Қайталау кезеңі. Уй жұмысы /15 мин/
III.   Жаңа тақырыпты түсіндіру  /30  мин/
IV. Сабақтың пысықтау кезеңі   /20 мин/
V. Сабақты қорытындылау кезеңі:  /7 мин/
1. Үйге тапсырма /2мин/
2. Бағалау. /3 мин/
 
І Ұйымдастыру кезеңі: 8 мин. Оқушылардың назарын сабаққа аудару. Түгендеу.
II. Қайталау кезеңі. Үй жұмысы.
Жер тарихы
Топ оқушылырын 3 топқа бөліп әр бір топқа тапсырма беріледі. Сайыс сабақ стратегиясы бойынша.
I-топ. Полеозой.
II-топ. Мезазой.
III-топ. Кайнозой
 
I-Түр.  «ЖОРҒА»
 
I-топ. Полеозой.
 1. Полеозой заманында каша кезең бар және олар калай аталады?
2. Силур мен девонда пайда болған өсімдіктер мен жануарлардыңтүрлері?
 
II-топ. Мезазой.
     1. Мезозой заманы неше кезеңнен кұралған?
2. Мезозойда қандай өсімдіктер таралған және триас кезеңінде дамыған    жануарлар туралы айтыңдар?
 
III-топ. Кайнозой
 
1. Кайнозой заманда канша кезеңдер бар және неліктен «жана өмір заманы» деп атайды?
2. Үштік кезең мен төртік кезеңде өсімдіктердің қандай түрлері пайда болған?
 
II-Түр. «Жұлдызды сәт»
 
Омыртқасыздардың даму кезеңі?
Омыртқалы жаксүйексіз жануарлар пайда болған кезең?
Девон кезеңінде балықтардың қай түрлері пайда болған?
Алғашқы құс-  археоптерикс кай кезеңде шықты?
Динозоврлар мекендеген кезең?
Үштік кезеңнің орта шенінде адам тектес маймылдар мен адамның арғы тегі пайда болды?
Сүтқоректілер ғасыры?
Алғаш пайда болған организмдер гетеротрофтар-  ( органикалық қосылыстармен қоректенуші) мен строматолиттер(көк жасыл балдырлар, бактериялар) кашан пайда болды?
Протерозой заманда тіршілік еткен организмдер?
 
III-«Қай ғалым»
Р.Гук
Т. Шванн
Ч. Давин
К. Линней
Ж.Б. Ламарк
Р. Вирхов
 
ІІ Жаңа тақырып:
 
Антропогенез- Адамның шығу тегі және эволюциясы.
Жоспар:
1. Адамның шығу тегі тарихы.
2. Адамның жануарлар дүниесін жүйелеудегі орны.
3. Адамның жануарлардан шыққандығының дәлелдемелері.
4. «Эволюциялық даму тарихы».
 
 
Адамның шығу тегінің  тарихы:
 
 
 Адамның жануарлар дүниесін жүйелеудегі орны.
Хордалылар типі.
Омыртқалылар тип тармағы.
Сүтқоректілер класы.
Ұрықжолдастылар класс тармағы.
Маймылдар (приматтар) отяды.
Адамтектес маймылдар отряд тармағы немесе тартанаулылар тобы.
Адамдар тұқымдасы.
Адамдар туысы.
Саналы адам түрі.
 
 
«Адамның жануарлардан шыққандығының дәлелдемелері.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Салыстырмалы-анатомиялық Салыстырмалы-эмбриологиялық
Гомологтық мүшелер: аяқ-қолдары.
Аналогтық мүшелер: Адамның тістері акуланың қабыршағына ұқсас.
Рудименттер: Адамда үшінші қабақ, құстың көз жабыны. Құлақ қалқанындағы өсінді, соқыр ішек қалдығы.
Атавизмдер: Түкті адамның болуы, көп емшекті адам, құйрықты баланың дүниеге келуі. Зиготадан басталып бөлшектену бластулаға айналуы қарапайым шоғырлы жануар-вольвекске ұқсайды. Екі қабатты көп жасушалы гаструла ішекқуыстыларға ұқсайды. Ұрықтың даму барысында балыққа ұқсас желбезектің, құйрықтың болуы, миына ұқсас бес көпіршіктен тұрады. Жүрегі қандауыршаның құрсақ қолқа қан тамырына ұқсайды. Клоаканың болуы алғашқы сатыларында.
 
 
 
IV. Сабақтың пысықтау кезеңі   класс оқушыларын 3 топқа бөліп әрбір топқа тапсырма беріледі. «Кіші дөңгелек үстел» стратегиясы  бойынша. Адамның шығу тегі эволюциялық даму тарихы  тақырыпта.
1 топ «Дриопитек», «Аустралопитек» Венн диограммасын сызу.
2 топ «Питекантроп», «Неандерталь адамы» Кубизм .
Кубизм сұрақтары:
Ежелгі адамдар ( архантроптар) жататын түр қалай аталады. Қай жылы, қай ғалым тапты, қай жылдары өмір сүрді.
Питекантроптарға тән белгілер. Маймылдар мен адамдарға ұқсас белегілері?
Архонтроптардың адамы: Синантроптар мен Гейдельбер адамына сипаттама беріңіз?
Ертедегі адамдар қалай аталды? Тән ерекшеліктері табылған жері, қай жылы табылды?
Ертедегі адамдардың мекен жайлары, пайдаланған еңбек құралдары. Қазақстанның қандай аймақтарынан табылды?
Адам эволюциясындағы әрбір кезеңнің адамдарының тұрмыс-салты ерекшеліктерін атаңдар.
3  топ «Кроманьон адамы», «Саналы адам»  “Т” кестесі.
4 топ “Даралық пен ұқсастық” стратегиясын қолдану.
V. Сабақты қорытындылау кезеңі:  :Өткен тақырып жаңа тақырыппен байланысты болғандықтан тест жұмысын алу:   «Эволюция тарауына»
Тест.
Алғашқы эволюционист деп қай ғалымды атайды?
А) Ж.Б.Ламарк. В)Л.Уоллес. С)Ч.Дарвин. Д)К.Линней. Е) Вавилов.
2. Тірі табиғаттың алғаш ғылыми классификациялануын кім ашты?
А) Ж.Б.Ламарк. В)Л.Уоллес. С)Ч.Дарвин. Д)К.Линней. Е)К.Бэр.
3. Алғаш омыртқалылардың ізі қай дәуірде табылды?
А) протерозой. В)Мезозой. С)Кайназой. Д)Полеозой. Е)Девон.
4. Эволюцияның басты қозғаушы күші не?
А)Өзгергіштік. В)Табиғи сұрыпталу. С)Тұқымқуалаушылық.  Д)Тіршілік үшін күрес. Е)Коньюгация.
5 Жануарларда қай органдар аналогиялық болады?
А)Жарқанатың қанаты мен араның қанаты. В)Құстың қанаты мен көбелектің қанаты. С)Тараққан мен құрбақаның аяқтары мен қолдары.
Д)Тигр мен Кроттың табандары. Е)Бақаның ауызы мен көбелектің ауыз қуысы.
6. Алғаш маймылдар қашан пайда болды?
А)Бор. В)Антропоген. С)Палеоген. Д)Неоген. Е)Силур.
7.Адамның жануарлардан пайда болу іліміне қай ғалым өз еңбегін сіңірді?
А)Ч.Дарвин. В)Ф.Энгельс. С)К.Линней. Д)Ж.Б.Ламарк. Е)Вавилов.
8.Әр алуан тіршілік жағдайында пайда болып, ағзаның құрылым деңгейін күрделендіретін эволюциялық өзгеріс.
А)Дегенрация. В)Конвергенция. С)Ароморфоз. Д)Дивергенция. Е)Идиоадаптация.
9.Жеке организмдердің даму кезеңі.
А)Эмбрионогенез. В)Филогенез. С)Онтогенез. Д)Биогенез. Е)Социогенез
10. Қай адам “саналы адам” деп аталады?
А)Неадерталец. В)Питекантроп. С)Синантроп. Д)Кроманьон. Е) Homo sapiens
11.Қай дәуірде сүтқоретілер кеңінен таралған?
А)Протерозой. В)Архей. С)Полеозай. Д)Кайназой. Е)Мезозой.
12.Дене мүшелерінің құрылымдары мен атқаратын қызметін және пайда болуының ұқсастығы қалай аталады?
А)Аналогия. В)Гомология. С)Рудименттер. Д)Атавизм. Е)Гигантизм.
13.Шығу тегі және құрылысы ұқсас емес, бірақ атқратын қызметі бір мүшелерді не деп атайды?
А)Аналогия. В)Гомология. С)Рудименттер. Д)Атавизм. Е)Гигантизм.
14.Жануралардығ мына аталған қай мүшелері басқа мүшелерге қарағанда ұқсас емес?
А)Инеліктің қанаты. В)Жарқанаттың қанаты. С)Құстардың қанаты. Д)Қолдары. Е)Кесірткенің алдыңғы аяғы.
15. Адамның жануарлардан пайда болуына қандай дәлел болады?
А)Ми көлемінің үлкендігі. В)Рудимент және атавизмдердің болуы.
С)Сөйлеу. Д)Абстракты ойлау. Е)Идиоадаптация.
 
Тест жауаптары:1С 2Д 3Е  4В 5В 6 Д 7 А 8C9C 10 Е  11Д 12В 13А 14А 15В
Оқушылардың дайындап әкелген сөз жұмбақтарын шешу.
 
V. Бағалау
VІ. үйге тапсырма беру: Адамның шығу тегі бойынша «Эссе» жазу.
III.Жаңа сабақ:                                                                                                                   Бүгінгі сабақтың  жоспары:
1. Адамның шығу тегі тарихы.
2. Адамның жануарлар дүниесін жүйелеудегі орны.
3. Адамның жануарлардан шыққандығының дәлелдемелері.
4. Антропогенез сатылары.
   Адамның шығу тегін, тарихи даму кезеңдерін, нәсілдік  ерекшеліктерін, материалдық және рухани қазыналарын зерттейтін кешенді ғылым антропология деп аталады.
                     Адамның шығу тегінің  тарихы:
Адамның жануарлар дүниесін жүйелеудегі орны.
•      Хордалылар типі.Адам жануарлар дүниесіне жатқызылды.
•      Омыртқалылар тип тармағы.Омыртқа жотасының, жұп қолдары мен жұп аяқтарының болуы,жүрегінің кеуде жағында орналасуы.
   Сүтқоректілер класы.Жүрегі 4 қуысты,миы жақсы дамыған,сүт бездері, денесінде түтіктердің болуы,тістері жеке топтарға (күрек,сойдақ,азу)
•      Ұрықжолдастылар класс тармағы.Адам ұрығы анасының арнайы мүшесі-жатырда дамиды және ұрықжолдасы (платенца)арқылы қоректенеді.
•      Маймылдар (приматтар) отряды.Адамның басбармағы басқа саусақтарға қарама-қарсы орналасқан, саусақтарында тырнақтары бұғана сүйегі бар,сүт тістері тұрақты  тістермен алмасады.
        Адам мен жануарларда болатын ортақ белгілер.
Салыстырмалы-анатомиялық Салыстырмалы-эмбриологиялық
Гомологтық мүшелер: аяқ-қолдары.
Аналогтық мүшелер: Адамның тістері акуланың қабыршағына ұқсас.
Рудименттер: Адамда үшінші қабақ, құстың көз жабыны. Құлақ қалқанындағы өсінді, соқыр ішек қалдығы.
Атавизмдер: Түкті адамның болуы, көп емшекті адам, құйрықты баланың дүниеге келуі. Зиготадан басталып бөлшектену бластулаға айналуы қарапайым шоғырлы жануар-вольвекске ұқсайды. Екі қабатты көп жасушалы гаструла ішекқуыстыларға ұқсайды. Ұрықтың даму барысында балыққа ұқсас желбезектің, құйрықтың болуы, миына ұқсас бес көпіршіктен тұрады. Жүрегі қандауыршаның құрсақ қолқа қан тамырына ұқсайды. Клоаканың болуы алғашқы сатыларында.
 
  Aнтропогенез сатылары. Адамның осы заманғы шығу тегі мен тарихи даму үдерісіне тоқталатын болсақ,  тарих пәнімен география пәнінің мұғалімдерін тыңдайық. 
•      Австралопитектер
•      Питекантроптар
•      Неандерталдықтар
•      Кроманьондықтар
•      Саналы адам туысы
Жаңа сабақты бекіту:
                                    I-тапсырма:
1 топ «Дриопитек», «Аустралопитек» Венн диаграммасын сызу.
2 топ «Питекантроп», «Неандерталь адамы» Венн диаграммасын сызу.
                                                II-тапсырма:         
 «Австралопитектер», «Кроманьондықтар » семантикалық кесте   толтырылады.
                                                      III-тапсырма:
                                                         Тест
1.Алғашқы эволюционист деп қай ғалымды атайды?
А) Ж.Б.Ламарк. В)Л.Уоллес. С)Ч.Дарвин. Д)К.Линней. Е) Вавилов.
2. Тірі табиғаттың алғаш ғылыми классификациялануын кім ашты?
А) Ж.Б.Ламарк. В)Л.Уоллес. С)Ч.Дарвин. Д)К.Линней. Е)К.Бэр.
3. Алғаш омыртқалылардың ізі қай дәуірде табылды?
А) протерозой. В)Мезозой. С)Кайназой. Д)Полеозой. Е)Девон.
4. Эволюцияның басты қозғаушы күші не?
А)Өзгергіштік. В)Табиғи сұрыпталу. С)Тұқымқуалаушылық.  Д)Тіршілік үшін күрес. Е)Коньюгация.
5 Жануарларда қай органдар аналогиялық болады?
А)Жарқанатың қанаты мен араның қанаты. В)Құстың қанаты мен көбелектің қанаты. С)Тараққан мен құрбақаның аяқтары мен қолдары.
Д)Тигр мен Кроттың табандары. Е)Бақаның ауызы мен көбелектің ауыз қуысы.
6. Алғаш маймылдар қашан пайда болды?
А)Бор. В)Антропоген. С)Палеоген. Д)Неоген. Е)Силур.
7.Адамның жануарлардан пайда болу іліміне қай ғалым өз еңбегін сіңірді?
А)Ч.Дарвин. В)Ф.Энгельс. С)К.Линней. Д)Ж.Б.Ламарк. Е)Вавилов.
8.Әр алуан тіршілік жағдайында пайда болып, ағзаның құрылым деңгейін күрделендіретін эволюциялық өзгеріс.
А)Дегенрация. В)Конвергенция. С)Ароморфоз. Д)Дивергенция. Е)Идиоадаптация.
9.Жеке организмдердің даму кезеңі.
А)Эмбрионогенез. В)Филогенез. С)Онтогенез. Д)Биогенез. Е)Социогенез
10. Қай адам “саналы адам” деп аталады?
А)Неадерталец. В)Питекантроп. С)Синантроп. Д)Кроманьон. Е) Homo sapiens
Тест жауаптары:1С 2Д 3Е  4В 5В 6 Д 7 А 8C 9C 10 Е 
   IY Қорытындылау: Бүгінгі сабағымызды қорытындылай келе ақын М. Мақатаевың «Адам қалай жаралған?» аяқтаймын.
                                       Мен адамнан жаралдым,    
                                       Ниетім жоқ айнуға
                                       Баласымын  Адамның                                                         
                                       Ұқсағым жоқ маймылға                                                    
                                       Кісі емеспін                                             
     Адаммын!-  демекші, адамзат деген ұлы сөз,құрметті есім.Сондықтан адам деген атқа  лайық  болайық.
  VI Үйге тапсырма беру: Адамның шығу тегі бойынша  қосымша  мәліметтер  жинау.
 
Күні: 15. 01.2013
Пәні: Биология
Тақырыбы: §29 Адам эволюциясының негізгі кезеңдері . Дриопитектер.
Аустролопитектер. Епті адам. Ежелгі адам (архантроптар)
Сабақтың мақсаты:
Білімділігі – Адам эволюциясының негізгі кезеңдері, ежелгі адамдар архантроптардың
дене құрылысының негізгі белгілері, Аустролопитектер туралы білім беру .
Дамытушылығы – Адам эволюциясының негізгі кезеңдері туралы білімдерін, ой-өрістерін дамыту.Тәрбиелілігі – адам мен жануарлар ұрықтарының дамуындағы ұқсас белгілері туралы
білуге тәрбиелеу
Құрал-жабдықтар: қазіргі адамдардың арғы тектеріСабақтың типі: жаңа білім беруСабақтың барысы:І. Ұйымдастыру кезеңіКелмей қалған оқушыларды белгілеп, оқушылардың сабаққа дайындығын бақылау.ІІ. Үй тапсырмасын тексеру кезеңі 1.Антропогенез нені зерттейді?2.Рудиментті мүшелер дегеніміз қандай мүшелер?3.Жануарлар мен адам ұрықтарының дамуында қандай ұқсас белгілер бар?4.Адамның сүтқоректілерге ұқсас белгілерін атаңдар?5.Адамның дене құрылысында адамтектес маймылдардан қандай айырмашылықтары бар?6.Адамның табиғаттағы жануарлар дүниесі жүйесіндегі орнын сипаттаңдар?7.Дриопитектердің рамапитектердің және аустралопитектердің бір-бірінен айырмашылық белгілерін атаңдар?Білім беру Адамтектес маймылдар мен адамдарды бір-бірінен ажырататын басты белгі — мидың салмағы. Адамтектес маймылдардың миының салмағы 750 г-нан аспайды. Миының салмағы 750 г кезінде бала сөйлей алады. Ежелгі адамдардың сөздік қоры өте аз болды, ол тек жеке сөздерден ғана құралды. Олар сөз арқылы бір-бірімен байланыс жасап отырды. Ең алғаш қауымдасып тіршілік еткен адамдар еңбек ете жүріп, бір-бірімен үнемі қарым-қатынаста болды. Олар сөз арқылы өз өмірлерінен жинақтаған тәжірибелерін ұрпақтан-ұрпақка беріп отырды. Сөз — адамның ойлау қабілетінің дамуына, еңбек құралдарын жетілдіруге және қоғамдық қарым-қатынастардың күрделене түсуіне әсер етті.Адамның тікелей тарихи дамуы барысында негізгі үш кезеңді ажыратады.1.Ежелгі адамдар (архантроптар),2.ертедегі адамдар (палеоантроптар) 3. қазіргі адамдар (неоантроптар)
Бас сүйек: 1. Дриопитек 2. Аустралопитек (ми көлемі: 450 - 650см3) 3. Питекантроп ( ми көлемі: 750 - 1100см3) 4. Неандерталь адамы(ми көлемі: 1400см3) 5. Кроманьон адамы (ми көлемі: 1400 - 1500 см3) 6.Саналы адам (ми көлемі: 1600см3)Ежелгі адамдар (архантроптар). 1891 жылы голланд ғалымы Эжен Дюбуа Ява аралынан тасқа айналған ежелгі адамның қазба қалдықтарын тапты. Бұл қаңқа қалдықтарының бұдан бұрынғы 1,9 млн — 650 мың жыл аралығында өмір сүрген адамның сүйектері екендігі анықталды. Оны Эйсен Дюбуа питекантроп деп атады. Ол гректің "Pithekos" — маймыл және "anthropos" — адам сөзінен — алынып, маймыладам деген ұғымды білдіреді. Оның бас сүйегіндегі қас үсті доғасы ерекше алға қарай шығыңқы
Тема занятия: Эволюция человека(слайд №1)
Урок построен с использованием технологии критического мышления и применением информационно-коммуникационных технологий.
Цель: Изучить этапы развития человека в процессе эволюции биосферы. (Слайд №2)
Задачи: способствовать(слайд №3)
- усвоению знаний о происхождении человека в ходе эволюции:
- развитию умения анализировать, обобщать, делать выводы, устанавливать причинно- следственные связи:
- воспитанию нравственных качеств , таких как честность и трудолюбие.
Тип урока – интегрированный с использованием ИКТ.
Оборудование: мультимедиопроектор, компьютер, тексты для анализа.
Методы изучения:
-словесный ;
-наглядно-образный;
-частично-поисковый;
-заполнение кластеров и таблиц.
Формы организации познавательной деятельности:
Индивидуальная, групповая, фронтальная.
Межпредметные связи :
История,
география,
литература,
палеонтология.
Группа -1 курс по специальности «Техническое обслуживание и ремонт автомобильного транспорта».
Програмное обеспечение:прзентация к уроку «Эволюция человека»,видеофрагменты «Австралопитек», «Питекантроп»,
«Неандерталец», «Кроманьонец».
Ход урока.
1.Организационный момент.
2.Проверка знаний предыдущей темы:
1)Что такое эволюция?
2)Что такое естественный отбор? Примеры.
3)Какие гипотезы происхождения жизни вам известны?
4)Что такое борьба за существование, какие ее формы вы знаете? Существует борьба за существование среди человеческого общества?
(слайд №4)
Сегодня необычный урок. Мы совершим путешествие в мир древнего человека .Послушайте небольшое стихотворение о жизни первого человека на земле .Мотивация учебной деятельности
Костёр, похрустывая ветками,
Мне память тайную встревожил,-
Он был зажжён в пещерах предками
У горно-каменных подножий.
Как трудно было им, «единственным,
На человеческом рассвете,
На неуютной и таинственной
Необустроенной планете
Быть может, там был каждый гением
(бездарность выжила б едва ли)
С таким бессмертным удивлением
Они нам землю открывали.
На них презрительными мордами,
Как на случайное уродство,
Посматривали звери, гордые
Своим косматым первородством
Мы стали опытными, взрослыми,
А предки шли призывниками,
Как смертники, в разведку посланные
Предшествующими веками.
Ещё не поклонялись идолам,
Ещё анналов не писали…
А Прометей был после выдуман-
Огонь они добыли сами.

Анализ палеонтологических находок позволяет выделить основные этапы и направления исторического развития человека и человекообразных обезьян .Напомню, если название предковой формы оканчивается на «питек» ,то речь идет пока о еще обезьяне. Если в конце названия предковой формы стоит «антроп» то перед вами человек. Правда ,это не означает ,что в его биологической организации, обязательно отсутствуют признаки обезьяны. Но признаки человека в данном случае преобладают.
Стадия вызова.
Задание: заполнить таблицу: Верите ли вы что…..? (слайд №5)
Условие заполнения таблицы №1:
Верю +
Не верю -
1 2 3 4 5 6 7 8 9
Вопросы:
1.Человек произошел от обезьяны.
2.Класс человека млекопитающие.
3.Отряд приматы.
4.Австралопитеки человек умелый.
5.Образ жизни неандертальцев- земледелие,искусство,жилища.
6.Первые современные люди кроманьонцы.
7.Увеличение объема мозга отличало человека от обезьяны.
8.Социальные факторы эволюции человека это использование и изготовление орудий труда.
9.Эволюция человека продолжается.
2 стадия «Ассоциация»(презентация слайд №1)
Прочитайте тему урока ,и ответьте на вопрос:
- О чем может пойти речь на уроке? Какие ассоциации возникают у вас ,когда вы слышите эволюция человека?
- Сформулируйте цель и задачи урока
Ответы детей
3 стадия. Осмысление.
(Группа поделена на 4 подгруппы. Каждая подгруппа получает текст и выполняет задания по тексту.1-я группа – Австралопитек, 2-я Питекантроп,3-я Неандерталец,4-я Кроманьонец.)
Задания для подгрупп:
1.Прочитать текст.
2.Проанализировать и выделить самое главное.
3.Составить кластер.
4.Изобразить на листе бумаги представителя человека.
4.Подготовить и защитить выступление.
5.Заполненить таблицу №2 после защиты (слайд №6)
Этапы Возраст Объем мозга. Рост. Образ жизни.
(После выступлений проверка правильности заполнения таблицы . Просмотр видеороликов о представителях древнего человека.)
Австралопитек (слайды №7-11)
Питекантроп (слайды №12-16)
Неандертальцы (слайды №17-23)
Кроманьонцы (слайды №24-28)
Заполненная таблица слайд №29
Человечество современного мира находится на высоком технологическом уровне развития, но до сих пор на Земле существуют племена, которые находятся на стадии развития первобытного человека (слайд №30).
4. Стадия Рефлексия.
1. Работа над таблицей №1. Проверка правильности заполнения таблицы.
2.Просмотр видеофильма «История Вселенной и Земли».
3.Подведение итога урока.
- Выполнена ли цель и задачи урока?
-Что нового вы узнали на уроке?
-Как вы считаете, каким будет человек будущего?
4. Оценка работы каждого участника подгруппы (Оценку и комментарии дают сами учащиеся )
5. Оценка занятия (учащиеся получают цветные кружки)
Красный - мне не понравилось,
Желтый - мне было не понятно и остались вопросы,
Зеленый - мне очень понравилось.
Приложение.

Открытый урок биологии в 11-м классе "Этапы эволюции человека"
Саввинова Надежда Егоровна, учитель биологии
Разделы: Биология
Цель:
Сформировать у учащихся представления об общих предках человека и человекообразных обезьян, о древнейших, древних и ископаемых людях современного типа.
Научить школьников сравнивать предков человека и объяснить их сходства и различия; выявлять черты биологической и социальной организации у каждого из них.
Убедить старшеклассников в том, что человек мог произойти длительный путь исторического развития, сопровождающийся постепенным усложнением его биологической и социальной организации.
Развивать у учащихся умение выделять прогрессивные черты в облике и образе жизни предков современного человека и объяснять причины их появления в процессе эволюции.
Метод урока: лекция
Форма учебной деятельности: экскурсия в музее Антропологии
Оборудование: таблицы, иллюстрирующие этапы и направления эволюции человека, ИКТ.
Термины: австралопитек, питекантроп, синантроп, неандерталец, кроманьонец.
Приложение 2Ход урока
I. Организационный момент
Учитель: Сегодня у нас необычный урок, урок-экскурсия «Этапы эволюции человека». Мы отправляемся в экскурсию в музей Антропологии, чтобы узнать как произошло эволюция человека. Как и в любой экскурсии, вы возьмете с собой путеводители, тетради и ручки, с вами будут экскурсоводы. (Учитель раздает всем путеводители). Экскурсоводами являются сами учащиеся. Прежде чем отправится в экскурсии в тетрадях начертите таблицу и по – ходу экскурсии заполните ее.
Карта-путеводитель:
Зал «Загадки реки «Дирин урэх»»
Зал «Исходные формы – австралопитеки»
Зал «Древнейшие люди – питекантропы»
Зал «Древнейшие люди – синантропы»
Зал «Древние люди – неандертальцы»
Зал «Первые современные люди – кроманьонцы»
II. Изучение нового материала
Анализ палеонтологических находок позволяет выделить основные этапы и направления исторического развития человека и человекообразных обезьян.
Посмотрим родословную человека и человекообразных обезьян (Приложение 1, слайд 3). Подчеркну, что представленная схема родословная человека носит гипотетический характер. Напомню также, что если название предковой формы оканчивается на «питек», то речь идет пока о еще обезьяне. Если в конце названия стоит «антроп», то перед вами – человек (слайд 4). Правда, это не означает что в его биологической организации обязательно отсутствуют признаки обезьяны. Необходимо понимать, что признаки человека в данном случае преобладают.
Олонхо – сахалар тылынан народнай айымньыларын мунутуур чыпчаалынан аатырар. Олонхо5о киьи аймах айыллыыта биир ураты миэстэни ылар. Олонхо5о этиллэринэн Уеьэ танаралар уол о5ону теретеллер. Ол Дьулуруйар Ньургун Боотур эбит. Саха ураанхай сайда, ууьуу турдун диэн Орто дойдуга аан бастакы дьоннору – Саха Саарын Тойону, Саабыйа Баай Хотуну туьэрэллэр. (отрывок песни из якутского эпоса-олонхо).
Вопросы: Эпоска хоьулларынан киьи аймах хайдах айыллыбыт эбитий? (Танаралар айбыттар)
А как же рассматривает наука на этот вопрос? Чтобы ответить на этот вопрос, мы отправимся в экскурсию.
Зал «Загадка речки Дирин» (слайд 7, приложение 1)
1982 год – на правой стороне речки Дирин были найдены остатки костей древних людей.
Они жили в каменном веке (примерный возраст 3800 лет).
По составу почвы – 3,2 – 1,8 млн. лет.
Орудии труда, которые были найдены в речке Дирин были похожи на использованных орудий труда Африканскими древними людьми.
Около Алдана, Индигирки тоже найдены остатки --– 35 – 10 тыс. лет
II. Зал «Исходные формы – австралопитеки» (слайд 8, учащиеся сами готовят заранее сообщение)
Исторический возраст – 1,5 – 5,5 млн лет
Место обнаружения – Южная Африка, Восточная Африка, ущелье Олдовай (Танзания), долина р. Омо (Эфиопия), р-н оз. Рудольф (Кения)
Вид – зинджантроп, парантроп, плезиантроп
Объем мозга – около 600 куб. см
Масса – до 70 кг
Рост – 150 – 155 см –
Особенности черепа – массивные челюсти, небольшие резцы и клыки
Орудия труда – палки, камни
Использование огня – отсутствовал
Речь – отсутствовал
III. Зал «Древнейшие люди – питекантропы» (слайд 9, учащиеся сами готовят заранее сообщение)
Исторический возраст – 1,6 млн лет – 200 тыс. лет
Место обнаружения – остров Ява
Вид – Homo erectus
Объем мозга – около 1100 куб. см
Рост – 165 – 170 см –
Особенности черепа – с мощным надглазничным валиком, уплощенным и низким сводом, выступающим затылком
Орудия труда – палки, камни более совершенные
Использование огня – поддерживал, но не умел добывать
Речь – зачаточная
IV. Зал «Древнейшие люди – синантропы» (слайд 11, учащиеся сами готовят заранее сообщение)
Исторический возраст – 1,6 млн – 400 тыс. лет
Место обнаружения – Китай, пещера Чжоу – Гоу – Дянь, близ Пекина
Вид – Homo erectus
Объем мозга – около 1000 куб. см
Рост – около 150 см –
Особенности черепа – более высокий лоб и свод черепа
Орудия труда – примитивные каменные орудия
Использование огня – поддерживал, но не умел добывать
Речь – зачаточная, примитивная
Вывод: (слайд12)
Эволюция насекомоядных млекопитающих, вероятно, привела к возникновению приматов.
Эволюция древних человекообразных обезьян привела в возникновению австралопитека, который, возможно, был непосредственным предком древнейших людей.
Древнейшие люди уже имели как черты биологической, так и признаки социальной организации.
V. Зал «Древние люди – неандертальцы» (слайд13, учащиеся сами готовят заранее сообщение)
Исторический возраст – 200 – 28 тыс. лет
Место обнаружения – Германия, долина Неандерталь реки Дюссель. В дальнейшем найдены более чем в 400 местах Евразии и Африки
Вид – Homo neanderthalensis
Объем мозга – около 1200 – 1400 куб. см
Рост – около 165 – 170 см –
Особенности черепа – сильно развит надглазничный
валик, приплюснутый сверху затылок, широкие зубы, слабо развитыы подбородочный выступ
Орудия труда – более совершенные кремниевые и костяные орудия
Использование огня – поддерживали и умели добывать огонь
Речь – зачаточная, продвинутая
Вывод: (слайд14)
У древних людей признаки социальной организации усиливаются и уже достигают значительного уровня развития.
Эволюция предков человека шла по пути увеличения объема мозга, совершенствования навыков труда и развития внутри групповых связей.
Возможно, предковой формой ископаемых людей современного типа был неандерталец.
VI. Зал «Первые современные люди – кроманьонцы» (слайд 15, учащиеся сами готовят заранее сообщение)
Исторический возраст – появились около 50 тыс. лет назад
Место обнаружения – Франция, грот Кроманьон. Найдены также на территориях Китая, Палестины, Чехии, в Африке и Азии, а в нашей стране – около Воронежа и Владимира
Вид – Homo sapiens, Человек разумный
Объем мозга – около 1350 – 1600 куб. см
Рост – около 165 – 170 см –
Особенности черепа – высокий лоб, отсутствие сплошного надглазничного валика, большой обьем мозга, хорошо развит подбородочный выступ, более изящные лицевой отдел и зубы
Орудия труда – разнообразные орудия из камня, кости и рога – резцы, скребки, сверла, иглы, наконечники для дротиков, стрел, копий и гарпунов
Использование огня – поддерживали и умели добывать огонь
Изготовление одежды, устройство жилья – умел сшивать шкуры животных и изготавливать из них одежду и жилье
Возникновение искусства – рисунки на стенках пещер, каменные и костяные фигурки
Речь – членораздельная
Вывод: (слайд 16)
Кроманьонец, являющийся представителем ископаемых людей современного типа, отличался высоким уровнем социальной организации, а по своим биологическим признакам уже был сходен с современным человеком.
Эволюция человека вышла из-под ведущего контроля биологических факторов и приобрела социальный характер.
III. Закрепление (слайд17)
От каких обезьян возникла эволюционная ветвь, ведущая к человеку?
По каким признакам можно утверждать, что древнейшие люди – это предки человека?
Какими современными методами можно определить возраст предковых форм человека?
Какие данные позволяют утверждать, что древние люди – это прогрессивный тип человека?
IV. Задание на дом (слайд18)
Повторить материал об этапах эволюции человека.
Докончить заполнение таблицы (используя учебник, № 62, 63)
Сравнить неандертальца и кроманьонца, выяснить их отличие и сходство.
Самооценивание работы учащихся.
Ф.И ученика Дата Количество правильных ответов Оценка за работу
Разбалловка оценки.
Больше 8 правильных ответов оценка «5»
Больше 6 правильных ответов оценка «4»
Больше 3 правильных ответов оценка «3»
Лист оценивания работы участников группы
Ф.И. ученика ___________________________
3 балла 4 балла 5 баллов
1. Подавал идеи в создание кластера 2. Участвовал в конструктивном диалоге с другими участниками группы 3. Выполнял функцию спикера группы 4. Контролировал соблюдения регламента 5. Участвовал в оформлении кластера 6. Свой вариант
5. Рефлексия
Урок Я на уроке Итог
1. Интересно 1. Работал 1. Понял материал
2. Скучно 2. Отдыхал 2. Узнал больше, чем знал
3.Безразлично 3.Помогал другим 3.Не понял
«Эволюция приматов. Стадии эволюции человека»
Цель: изучить особенности развития предгоминидной и гоминидной стадии эволюции человека; создать условия для развития памяти, внимания, мышления, речи и формирования умений анализировать, сопоставлять, делать выводы; воспитывать умения работать в группах, вести дискуссию, сотрудничать.
Тип урока: изучение нового материала
Форма урока: семинар
Методы: дискуссия, беседа, поисковый
Форма организации деятельности учащихся: работа в группах
Оборудование: таблицы по общей биологии и зоологии, компьютер, проектор, экран.
Ход урока:
1. Организационный момент.
2. Проверка домашнего задания.
3. Изучение нового материала.
4. Закрепление знаний.
5. Задание на дом.
Перед началом урока необходимо разделить учащихся на 4 группы, выделить в них тьютеров, разложить на столы дополнительную литературу и дидактический материал.
2. Проверка домашнего задания.
Задания для групп:
№1. Сравните общественных насекомых (пчел, муравьев), стадо обезьян и современное человеческое общество и объясните, в жизни кого из них действуют биологические и социальные факторы эволюции? В жизни кого из них действуют только биологические закономерности? Ответы аргументируйте.
№2. Ф. Энгельс высказал мысль о том, что рука человека – не только орган, но и продукт труда. Что, по-вашему, Энгельс подразумевал под выражением «рука – орган труда»? Что вы об этом думаете?
№3. Что появилось раньше: речь или групповой образ жизни? Ответ обоснуйте.
№4. Во многих литературных источниках написано, что в настоящее время жизнь человека перестала регулироваться естественным отбором. Согласны ли вы с этим утверждением? Приведите конкретные доказательства вашей правоты.
Вопрос всему классу: Докажите, что человек – биосоциальное существо; охарактеризуйте биологические и социальные движущие силы антропосоциогенеза.
3. Изучение нового материала.
Учитель: Близость человека и обезьян стали оценивать методами молекулярной генетики, проводить количественную оценку сходства генов и белков. Открытия заставили пересмотреть взгляды на эволюцию человека. Ф. Тобиас сказал: «Мы больше не можем говорить о великой цепи развития, как ее понимали в XIX веке, в которой требуется лишь найти недостающие звенья. Скорее следует представлять себе многочисленные ветви, образующие сеть эволюционизирующих популяций…». Итак используя данные современных наук, восстановим эволюционный ряд человека.
Задание: Каждой группе на стол предоставлена таблица, по которой необходимо охарактеризовать определенную стадию. Заполните свою колонку в таблице, а при обсуждении и колонки других групп.
1 группа – предгоминидная стадия (дриопитек, австралопитек), первые люди (человек умелый)
2 группа – древнейшие люди (архантропы: питекантроп и синантроп)
3 группа – древние люди (неандерталец)
4 группа – люди современного типа (кроманьонец)
Учащиеся работают в группах, разделив обязанности по поиску, систематизации и изложению материала. Заполняют в таблице необходимые графы, пользуясь учебником и дополнительной литературой. По истечении 15 минут группа рассказывает о той стадии, которая ей досталась, при этом остальные ученики фиксируют данные в таблицу. В ходе доклада учащиеся опираются на презентацию, подготовленную учителем.
Таблица
Характеристика эволюции приматов и человека
Название стадии Хронологический возраст Места находок Особенности строения Образ жизни
Дриопитек 30-35 млн. лет Африка, юг Азии и Европы Размеры небольшие – рост 110 см, человекообразные черты в строении челюсти, цветное бинокулярное зрение, хватательные конечности Орудия труда отсутствуют, стадный образ жизни
Австралопитек 9-5 млн. лет Южная и Центральная Африка Рост 120-150 см, масса 20-50 кг, рука хватательный орган, зубы по форме сходны с человеческими, объем мозга 430-550 см3, прямохождение Стадный образ жизни, совместная охота, использование предметов в качестве орудий труда для добывания пищи и защиты
Человек умелый 2,5 млн. лет Центральная Африка Объем мозга 500-800 см3 Изготавливал простейшие орудия труда
Архантропы (питекантроп, синантроп) 2-1 млн. лет Африка, Азия, Европа Рост 150-170 см, массивные кости, череп низкий, объем мозга 1100 см3, выраженные надбровные дуги, массивные челюсти, постоянное прямохождение Общественный образ жизни, поддержание огня, изготовление примитивных орудий труда (копья, скребки, рубила и др.)
Неандерталец 400-28 тыс. лет Африка, Азия, Европа Рост 160 см, объем мозга до 1700 см3, грубое строение скелета, массивные кости, покатый лоб, крупная голова, втянутая в плечи Жили группами до 100 особей, использовали огонь, изготовляли разнообразные орудия труда; возникновение первых религиозных представлений, первые захоронения, каннибализм
Кроманьонец 40-35 тыс. лет Африка, Передняя Азия, Европа Рост до 180 см, объем мозга около 1600 см3, отсутствие надглазничного валика, плотное телосложение, хорошо развитая мускулатура Жили родовой общиной, изготовляли сложные орудия труда; возникновение искусства, приручение животных, появление земледелия
4. Закрепление
Задание:
Отметьте правильную последовательность появления людей:
А) неандерталец, человек умелый, кроманьонец, человек прямоходящий;
Б) человек умелый, человек прямоходящий, неандерталец, кроманьонец;
В) человек прямоходящий, человек умелый, неандерталец, кроманьонец.
Из названных форм выберите относящихся к роду Homo:
А) дриопитек;
Б) орангутанг;
В) неандерталец;
Г) горилла.
Учитель: Ребята давайте подведем итог и ответим на вопрос: в каком направлении шла эволюция человека?
Учащиеся делают вывод: Эволюция шла в направлении выживания наиболее сильных, прямоходящих и сообразительных особей, лучшую орудийную деятельность, членораздельную речь.
5. Домашнее задание.
Конспект, п. 15.2-15.3, письменно ответить на вопрос: почему неандертальцы были вытеснены современными людьми-кроманьонцами?
Тема урока: «Основные этапы эволюции человека»
Тип: Получение новых знаний.
Метод: Проблемный, частично поисковый.
Цели урока: Образовательные: Создание условий, чтобы учащиеся
-изучили основные этапы антропогенеза;
- смогли установить причины и движущие силы эволюции человека;
- смогли установить место человека в современной системе органического мира
Развивающие: Развитие познавательного интереса учащихся через наглядные и технические средства обучения.
Формирование умения анализировать, обобщать, делать выводы. Развитие устной речи.
Воспитательные: Воспитание у учащихся положительной мотивации к
учению. Воспитание умения слушать ответы других
учащихся.
Оснащение урока:

Коллекция «Происхождение человека 
Таблицы по общей биологии «Происхождение человека». 
Самодельная таблица «Место человека в системе органического мира». 
Карточки с терминами по этапам эволюции человека. 
Набор диапозитивов для кадоскопа. 
Ход урока 
№ п∕п  Этап урока  Деятельность преподавателя  Деятельность учащихся  Результат 
1.  Организационная часть занятия  Создание положительной мотивации  Восприятие информации преподавателя  Достижение взаимопонимания 
2.  Актуализация опорных знаний учащихся  Организация беседы об истории взглядов на происхождение человека и доказательствах животного происхождения человека  Участие в обсуждении предложенных преподавателем вопросов  Выход в ходе беседы на тему данного урока 
3.  Сообщение темы, цели и задач урока  Организация сотрудничества,
выводящая на определение темы и целей урока
Восприятие информации преподавателя  Выход на первую проблему урока: «Каковы основные этапы антропогенеза» 
4.  Восприятие нового осмысление учебного материала  а) Рассказ с использованием таблицы и схемы эволюции предков человека; б) вывод на основе рассказа и нацеливание учащихся на продолжение решения первой проблемы; в) Организация деятельности учащихся по обсуждению основных этапов эволюции человека с использованием заполненной учащимися таблицы (открыть таблицу на доске заполненную преподавателем заранее);
г) Постановка второй проблемы и организация деятельности учащихся на ее решение
а) Осмысление материала и заполнение первой части таблицы с помощью преподавателя;
б) Сообщения учащихся (три выступления). Восприятие, осмысление материала остальными и заполнение трех оставшихся частей таблицы по ходу сообщений;
в) Участие в обсуждении прогрессивных черт во внешнем облике и образе жизни предков человека.
г) Участие в обсуждении вопроса о причинах и движущих силах эволюции органического мира по Дарвину и социальных факторах эволюции человека.
Начало решения первой проблемы, формирование навыков заполнения таблицы.
Накопление фактического материала для последующей беседы.
Завершение решения первой проблемы и выход на вторую проблему: «Каковы причины и движущие силы эволюции человека?» Определение степени усвоения учебных элементов.
Решение второй проблемы. 
5.  Обобщение и систематизация знаний  Организация деятельности учащихся по переводу отдельных знаний и умений в целостную систему предмета.  Осознание решения поставленных проблем и места человека в системе органического мира. Самоконтроль усвоения нового материала. 
6.  Подведение итогов  Обобщение результатов работы на уроке  Осознание итогов урока  Рефлексия 
7  Домашнее задание  Формулировка домашнего задания и инструктаж по его выполнению  Осознание необходимости выполнения домашнего задания 
Схема на доске.
человек умелый
горилла австралопитеки
шимпанзе 
дриопитеки гиббон
орангутанг
парапитеки Карточки-транспаранты с терминами 
Древнейшие люди  Питекантроп Синантроп 

Древние люди  Неандертальцы 

Первые современные люди  Кроманьонцы 
Таблица. Положение человека в современной системе. 
Империя  Клеточные 
Царство  Животные 
Тип  Позвоночные, хордовые 
Класс  Млекопитающие 
Отряд  Приматы 
Семейство  Гоминиды (люди) 
Род  Человек 
Вид  Человек разумный ( Homo sapiens) 
Таблица. Основные этапы эволюции человека 
Предки человека  Где и когда жили?  Прогрессивные черты во внешнем виде  Прогрессивные черты в образе жизни  Орудия труда 
Исходные формы:австралопитеки (южная обезъяна)  Южная и восточная Азия и Африка Рост 120-140 см объем мозга 500-600см2  Ходили на двух ногах, жили среди скал.  Использовали камни и палки 
Древнейшие люди.
1.Питекантроп
2. Синантроп  Африка,
о. Ява, Китай
1млн-400
тыс. лет назад
Рост 150-160 см объем мозга 900-1200 см3 , низкий лоб,
надбровные дуги, нет под- бородочного выступа.
Жили стадами в пещерах, поль- зовались огнем.  Изготовляли орудия труда из камня, кости,
использовали палки.
Древние люди.
1.Неандертальцы
Европа, Африка, Средняя Азия.
150 тыс. лет назад
Рост155-165 см, объем мозга –
1400 см3 , низкий лоб,
Надбровные дуги, подбородочный выступ развит слабо.  Жили группами по 100 человек
в пещерах,
использовали огонь, одевали шкуры.
В общении использовали жесты и прими-
тивную речь.  Изготовляли из камня и дерева. 
Первые современные люди.
1.Кроманьонцы
Повсеместно
30-40 тыс. лет назад
Рост 180 см, объем мозга1600см3 .
Лоб высокий, нет надбровных дуг, есть
подбородочный выступ.  Жили родовым обществом, строили жилье, шили одежду из шкур. При общении использовали речь. Приручали жив урок Происхождение человека
Конспект урока
Название : УМК Сонина Н. И. Предмет: биология Класс: 9
Тема урока: «Происхождение человека»
Место и роль урока в изучаемой теме:
Тема урока изучается после темы: «Жизнь в мезозойскую и кайнозойскую эры». Учащиеся имеют знания о развитии жизни на Земле происходящей поэтапно в изучении раздела «Развитие жизни на Земле».
Цель урока: изучить основные сведения о движущих силах антропогенеза.
Задачи урока:
образовательные: показать многообразие доказательств родства человека с животными, рассмотреть основные стадии эволюции приматов, стадии человека;
развивающие: продолжить формирование умений самостоятельной работы с литературой, выделять главное и формулировать выводы;
воспитательная: показать не состоятельность теории расизма.
Тип урока: комбинированный.
Метод проведения: школьная лекция, самостоятельная работа с учебником.
Планируемые предметные результаты:
Ученик должен
Знать: основные этапы эволюции приматов и человека; понятия: «антропология» и «антропогенез»
Уметь: объяснять движущие силы антропогенеза, приводитьконкретные примеры для иллюстрации изученных сведений.
Междисциплинарные связи: география, история.
Средства обучения: компьютер, проектор, презентация.
Ход урока
1.Актуализация знаний.
1)работа по карточкам (тесты 4 ученика)
2)беседа по вопросам:
-Укажите основные различия фауны и флоры на Земле в мезозойскую и кайнозойскую эры.
-Охарактеризуйте основные направления развития растений и животных в кайнозое.
- Чем обусловлены колебания климата на Земле?
-Как вы думаете, каково значение оледенений в эволюции наземной растительности?
-Какая группа животных дала начало ветви, ведущей к человеку?
3)Проверка домашнего задания в тетради – таблица «Развитие жизни в эры».(на выбор 5 тетрадей)
Эра Период Изотопные датировки, млн. лет Характерные формы жизни
Архей Более 3500 Зарождение жизни, появление прокариот. Господство бактерий и сине – зеленых, появление зеленых водорослей.
Протерозой Карелий
Рифей 2500
1650 Развитие низших растений.
Появление эукариот, многоклеточных растенй и животных.
Палеозой Венд
Кембрий
Ордовик
Силур
Девон
Карбон
Пермь 650-690
570
490
435
400
345
280 Появление кишечнополостных, членистоногих, иглокожих.
Развитие беспозвоночных, появление высших растений.
Появление первых позвоночных - бесчелюстных.
Выход растений и беспозвоночных на сушу.
Господство рыб, возникновение насекомых и амфибий, появление лесов папоротников и плаунов.
Распространение лесов, расцвет амфибий, появление летающих насекомых, возникновение рептилий.
Появление голосеменных, распространение рептилий.
Мезозой Триас
Юра
Мел 230
190
136 Расцвет рептилий, распространение голосеменных, появление млекопитающих.
Господство рептилий на суше, в воде и воздухе. Возникновение покрытосеменных, птиц.
Расцвет цветковых растений расцвет насекомых вымирание многих рептилий.
Кайнозой Палеоген
Неоген
Четвертичный 66
25
18 Расцвет млекопитающих и птиц.
Возникновение современных семейств млекопитающих, формирование современной флоры.
Развитие рода Homo.
2.Мотивация учебной деятельности.
Сообщение темы, цели. Слайд №1
Проблема антропогенеза не утратила своей актуальности.
3.Новая тема.
1) Антропология. Доказательство происхождения человека от животных.
Рассказ учителя.
Человечество с незапамятных времен интересовалось вопросом своего происхождения. Попытки понять и объяснить возникновение человека можно встретить в самых различных легендах, сказаниях и верованиях. И уже в древней философии при решение этого вопроса выделяются два совершенно противоположных направления:
1)материалистическое, пытающееся объяснить происхождение человека естественным путем;
2)идеалистическое, утверждающее, что человек создан сверх - естественными, божественными силами.
В 18 веке К. Линней поместил человека в отряд приматов вместе с лемуром и обезьяной. Ж. Б. Ламарк считал, что человек произошел от обезьяноподобных предков, пришедших кот лазанья по деревьям к хождению по земле. Крупнейшим событием в понимании истории человека как вида стала работа Ч. Дарвина «Происхождение человека и половой отбор».
Так в конце 18 века появляются первые эволюционные представления о происхождении человека.
Пример : «Изучив все части тела всех животных –пишет молодой русский естествоиспытатель Афанасий Каверзиев, - и сравнив их друг с другом надо будет признать, что все животные происходят от одного общего ствола. Ибо, не говоря уже об органах пищеварения, кругооборота соков, об органах движения, которые необходимо имеет все животные, у всех животных наблюдается удивительное сходство. С этой точки зрения можно бы, не только кошку, льва, тигра, но и человека, обезьяну и всех других животных рассматривать как членов одной единой семьи.»
Вопрос : - Что можно сказать о сходстве человека и животных на основании этих данных?
Таким образом, учащиеся приходят к выводу о том, что у человека и животных много сходного.
Изучением происхождения и эволюции человека, процесса перехода от биологических закономерностей, которым подчинялось существование его животных предков, к закономерностям социальным, занимается отрасль естествознания – антропология (от греч. антропос – человек).
Далее учитель отмечает, что по своему строению человек очень похож на высокоорганизованных животных. Изучение всей совокупности анатомических и физиологических особенностей человека убеждает нас в том, что человек по происхождению примат.
Один ученик работает у доски, а остальные работают в тетради.
Определите систематическое положение человека.
Царство: Животные
Тип: Позвоночные
Класс: Млекопитающие
Отряд: Приматы
Подотряд: Человекообразные обезьяны
Семейство: Люди
Род: Человек
Вид: Человек разумный
Вместе с тем человек имеет специфические, присущие только ему особенности.
Вопрос: -Какие это особенности?
- прямохождение.
- сводчатая стопа.
- мощную развитую мускулатуру нижних конечностей
- подвижная кисть руки, противопоставленный остальным большой палец.
- позвоночник с четырьмя изгибами (лордозы и кифозы).
- крупные размеры мозговой части черепа и малые размеры лицевой его части.
- бинокулярное зрение.
-ограниченную плодовитость и д.р.
В качестве доказательств учитель приводит примеры атавизмов и рудиментов человека, которые указывают на родство человека с животными:
А)Рудименты:
-ушная раковина и мышцы, приводящие ее в движение (шевеление ушами);
-остаток мигательной перепонки;
-копчиковая кость;
-тонкие волосы на теле;
-аппендикс и др.
В)Атавизмы:
-наружный хвост;
-обильный волосистый покров по всему телу;
-добавочные соски;
-когти на отдельных пальцах;
-сильно развитые клыки и др.
2).Эволюция приматов.
Вспомните, когда (в какую геологическую эпоху) появились млекопитающие? (конец мезозойской эры.)
Учитель объясняет эволюцию приматов с использованием схемы.слайд №2 - 7
- Что происходило с климатом в конце кайнозойской эры? (Похолодание.)
- К каким последствиям это привело? (Отступление тропических и субтропических лесов, появление обширных открытых пространств.)
В таких условиях решающим шагом на пути от обезьяны к человеку являлось прямохождение.
Слайд № 8 - 12
Для определения прямохождения у ископаемых приматов используют признаки:
– положение затылочного отверстия
- у прямоходящих оно находится в центре длины основания черепа, открывается вниз. Такое строение известно уже у Sahelanthropustchadensis и Ardipithecus ramidus ramidus около 4-7 млн лет назад. У четвероногих - в задней части основания черепа, повернуто назад
– строение таза
- у прямоходящих таз широкий и низкий (такое строение известно начиная с Australopithecus afarensis 3,2 млн лет назад), у четвероногих таз узкий, высокий и длинный;
– строение длинных костей
- у прямоходящих ноги длинные, коленный и голеностопный суставы имеют характерное строение. Такое строение известно, начиная сOrrorin tugenensis 6 млн лет назад. У четвероногих приматов руки длиннее ног.
-строение стопы
- у прямоходящих выражен свод стопы, пальцы прямые, короткие, большой палец не отведен в сторону, малоподвижен, у четвероногих стопа плоская, пальцы длинные, изогнутые, подвижные;
– строение рук
- у полностью прямоходящих гоминид руки короткие, не приспособлены к хождению по земле или лазанию по деревьям, фаланги пальцев прямые. Опора на руки при хождении по земле, приспособления рук к лазанию по деревьям были у австралопитеков и даже Homo habilis
Таким образом, прямохождение возникло более 6 миллионов лет назад, но еще долго отличалось от современного варианта.
Полностью современным прямохождение стало только около 1,6-1,8 миллиона лет назад.
Показ и объяснение слайдов Слайд №13-15
Одной из групп обезьян, давшей начало ветви ведущей к человеку, считается группа австралопитеков. Их остатки найдены в Южной Африке.
Далее учитель отмечает, что около 2-3 млн лет назад были существа, стоявшие ближе к человеку, чем австралопитеки.
Человек умелый. Учитель коротко рассказывает о параметрах Человека умелого, характеризует его образ жизни, подчеркивая тем самым монофилическое происхождение человека.
3). Стадии эволюции человека.
Вступительное слово учителя, объяснение слайдов №16 -21
Класс делится по колонкам на три группы. Каждая группа получает задание и готовит на него ответ, заполняя графы в таблице по своему вопросу.
Задания:
1группа: древнейшие люди (питекантроп, синантроп, гейдельбергский человек)
2группа: древние люди (неандертальцы)
3группа: современные люди (кроманьонцы)
Каждая группа отвечает по своему заданию, а остальные заполняют таблицу, при этом учитель показывает слайды по каждому вопросу.
Таблица «Основные этапы эволюции человека»
Предки человека Где и когда жили? Прогрессивные черты во внешнем виде Прогрессивные черты в образе жизни Орудия труда
Исходныеформы:австралопитеки (южная обезъяна) Южная и восточная Азия и Африка Рост 120-140 см объем мозга 500-600см2  Ходили на двух ногах, жили среди скал. Использовали камни и палки
Древнейшиелюди.1.Питекантроп2. Синантроп Африка,о. Ява, Китай1млн-400 тыс. лет назад Рост 150-160 см объем мозга 900-1200см3 , низкий лоб, надбровные дуги, нет под-бородочного выступа. Жили стадами в пещерах, пользовались огнем. Изготовляли орудия труда из камня, кости, использовали палки.
Древние люди.1.Неандертальцы Европа, Африка, Средняя Азия.150 тыс. лет назад Рост155-165 см, объем мозга – 1400 см3 , низкий лоб,Надбровные дуги, подбородочный выступ развит слабо Жили группами по 100 человекв пещерах,использовали огонь, одевали шкуры. В общении использовали жесты и прими-тивную речь.  Изготовляли из камня и дерева.
Первые современныелюди.1.Кроманьонцы Повсеместно30-40 тыс. лет назад Рост 180 см, объем мозга1600см3 .Лоб высокий, нет надбровных дуг, есть подбородочный выступ. Жили родовым обществом, строили жилье, шили одежду из шкур. При общении использовали речь. Приручали животных. Изготовляли из камня и дерева.
Древнейшие люди (питекантроп, синантроп, гейдельбергский человек) слайд №22-27
Древние люди (неандертальцы) слайд№28-30
Современные люди (кроманьонцы) слайд слайд №31-32
4).Современный этап эволюции человека.
Задание: прочитайте одноименную статью в учебнике (с.100 -101), ответьте на вопросы:
-Докажите, что все современное человечество принадлежит к одному виду Homo sapiens.
- Какие основные расы выделяют внутри вида Человек разумный?
После обсуждения этих вопросов учитель дополняет: попытки доказать с помощью тестов умственные способности, психическую неравноценность различных рас оказались безуспешными: различия, вызванные принадлежностью исследуемых к различным социальным группам, а также связанные с условиями воспитания, образования, труда и быта, намного превосходили расовые различия. В расовом многообразии человечества заключается замечательное эволюционное наследие, которое обеспечивает многообразие приспособительных возможностей Человека разумного.
4.Закрепление изученного материала.
Работа по вопросам учебника с.101.
5.Рефлексия.
Выделение и осознание учащимися того, что уже усвоено и что еще нужно усвоить, определение качества и уровня усвоения. Оценка учащими своей учебной деятельности с точки зрения ее успешности.
6.Домашнее задание: №20, с.93 – 101, сообщение на тему «Значение химических элементов» .
Начало формы
 Найти
Конец формы
ГлавнаяПоложение о фестивале и конкурсахПоиск по сайту Подать заявкуРАЗДЕЛЫ
Конкурс «Презентация к уроку»Конкурс региональной истории РоссииУрок с использованием электронного учебникаАстрономияБиологияНачальная школаГеографияИностранные языкиИнформатикаИстория и обществознаниеКраеведениеЛитератураМатематикаМузыкаМХК и ИЗООБЖОРКСЭРусский языкСпорт в школе и здоровье детейТехнологияФизикаХимияЭкологияЭкономикаАдминистрирование школыВнеклассная работаИнклюзивное образованиеКлассное руководствоКоррекционная педагогикаЛогопедияОбщепедагогические технологииОрганизация школьной библиотекиПатриотическое воспитаниеРабота с дошкольникамиРабота с родителямиСоциальная педагогикаШкольная психологическая служба
Этапы эволюции человека
Руднев Алексей Николаевич, учитель биологии, химии
Разделы: Биология
Цель урока: Изучить основные вопросы антропогенеза, роль биологических и социальных факторов в эволюции человека.
Задачи урока:
Выявить уровень знаний учащихся об эволюции приматов, доказательствах эволюционного происхождения человека и его систематическом положении, принадлежности к царству животных.
Развивать навыки самостоятельной работы с материалом и рисунками учебника, дополнительной литературой, Интернет-ресурсами. Развивать логическое мышление: учить выделять главное, сравнивать, обобщать.
Формировать естественнонаучную концепцию эволюционного происхождения человека. Воспитание культуры общения, коммуникативных качеств: умения общаться в процессе парного и группового взаимодействия.
Тип урока: комбинированный.
Вид урока: Урок-лекция (с элементами поиска и диспута).
Структура урока:
1. Организация начала урока;2 (3). Проверка домашнего задания, постановка цели урока;3 (2). Подготовка учащихся к восприятию нового учебного материала (актуализация ЗУН);4. Изучение нового материала;5. Закрепление материала, изученного на данном уроке и ранее пройденного, связанного с новым;6. Обобщение и систематизация знаний и умений, связь новых с ранее полученными и сформированными;7 (8). Подведение итогов и результатов урока;8 (7). Задание на дом.
Ход урока
Учитель: Сегодня мы продолжим изучение темы «Антропогенез». На предыдущем уроке познакомились с эволюцией приматов (именно они являются «предшественниками» рода Homo). В ходе этого урока изучим стадии эволюции человека, выясним основные особенности наших «предков»: их образ жизни, биологические и социальные факторы эволюции, то есть займёмся изучением «глобальной» истории людей как биологического вида. Я надеюсь, что тема будет для вас интересна. Ведь знать, кто мы и как появились, кем были, позволяет осознать сущность человека, его место в системе органического мира. Но, перед этим (чтобы получилась целостная картина), давайте вспомним материал прошлого урока, то есть то, что нам уже известно по теме «Антропогенез»!
Организация проверки домашнего задания:
А. Один учащийся работает у доски. Задание: составить схему «Стадии эволюции приматов» /именно эта схема послужит отправной точкой при объяснении нового материала/.
Б. Три-четыре учащихся выполняют индивидуальные задания на карточках /компьютер/:
Положение человека системе органического мира - вставить пропущенные слова:
Империя КлеточныеНадцарство ЯдерныеЦарство ……???…..Подцарство МногоклеточныеТип ХордовыеПодтип ……???………Класс МлекопитающиеПодкласс …???…….Отряд …???……Подотряд Человекообразные обезьяныСекция Высшие узконосые обезьяныСемейство ……???…….Род ……???….Вид ……???……….
В это время с остальными учащимися организуется фронтальная беседа по следующим вопросам:
какие существуют группы доказательств эволюционного происхождения человека?
почёму человек является биосоциальным видом?
какой учёный сыграл основную роль в доказательстве животного происхождения человека? (Ч.Дарвин, 1871 год «Происхождение человека и половой отбор»).
почему Дарвин, признавая развитие человека от ствола древних обезьян, подчёркивал, что современные человекообразные обезьяны не могут рассматриваться как предки человека, называл их «нашими двоюродными братьями»?
в чём заключаются особенности дриопитеков как наиболее вероятных предков человека?
После этого происходит проверка выполненного задания на доске с использованием метода взаимопроверки.
Учитель: Схему эволюционного происхождения человека мы закончили дриопитеками и появлением австралопитеков. Но это ещё не представители рода Homo. А как вы думаете, что может являться «границей», отделяющей обезьяну от человека? (ответ: объём и масса головного мозга - она должна составлять не менее 750 грамм!). Кто же такие были Австралопитеки? - («australis»- южный, «pithecus»- обезьяна), находки сделаны главным образом в Южной Африке.
Лекция учителя сопровождается заполнением схемы учителем, учащиеся конспектируют - полученный материал должен выглядеть следующим образом:
Биологические особенности Социальные особенности
масса тела 20-65 кг.
рост 100-150 см.
ходили на коротких ногах при выпрямленном положении тела
клыки небольшие, зубы расположены в виде широкой дуги
масса мозга 450-550 гр.
объём мозга 550 см3 стадный образ жизни
способность к примитивной обработке орудий труда
В 1959 году на склоне кратера Нгоронгоро (плато Серенгети) в Олдовайском ущелье вместе с останками одного из австралопитеков (зинджантропа) были найдены кости посткриниального скелета, а в1960 году на том же месте - череп существа, значительно более близкого человеку, чем австралопитеки. Это существо назвали Homo habilis – Человек умелый (человек галечной культуры).
Биологические особенности Социальные особенности
масса головного мозга 650 грамм (до 775 грамм)
первый палец стопы не отведён в сторону (морфологическая перестройка, связанная с прямохождением, полностью завершилась)
концевые фаланги кисти короткие и плоские грубые галечные орудия
 «рубила»- кварцитовые гальки, подправленные ретушью, сделаны из материала, принесённого из районов, удалённых на 70-80 км.
трудовая деятельность
вероятно использование огня
Столь же примитивные орудия найдены недавно в Горном Алтае и Якутии, их возраст до 1 млн. 400 тыс. лет. Если эти датировки подтвердятся и будут найдены скелетные останки, следует признать, что Человек умелый был широко распространён не только в Африке, но и в Азии.
Архантропы (древнейшие люди), Homo erectus /Человек выпрямленный/. Представителями являлись питекантроп (Ява), синантроп (Китай), гейдельбергский человек (Средняя Европа), атлантроп (Алжир), телантроп (Южная Африка), олдовайский питекантроп (Центральная Африка).
Биологические особенности Социальные особенности
мощное развитие надбровного валика
отсутствие настоящего подбородочного выступа
низкий и покатый лоб
плоский нос
масса головного мозга 800-1000 грамм
объём мозга 900-1055 см3
каннибализм
средний рост 150-160 см. и выше развитая орудийная деятельность
жили в пещерах и были способны строить примитивные укрытия из крупных камней (типа «каменных мешков»)
скорее всего, огонь поддерживали, но добывать сами не могли
возникновение речи, основанной на трудовой деятельности и общественном образе жизни - даёт толчок развитию в прогрессивном направлении- выделении человечества из мира органической природы
 
Палеантропы (древние люди), Homo sapiens Neanderthalensis /Человек разумный/. Представителями являлись неандертальцы.
Учитель: Теперь, имея общий план описания эволюции человека, попробуйте самостоятельно найти информацию об этой группе людей, используя различные источники:
Репродуктивный уровень: использование учебника основ общей биологии.
Частично-поисковый: А) используя ресурсы Интернет, собрать максимально большое количество информации об этой группе людей;Б) используя научную литературу, собрать максимально большое количество информации об этой группе людей;
Исследовательский - сопоставить всю полученную информацию, сведя данные в единую таблицу.
(Работа организуется в группах в зависимости от уровня знаний, при этом позволяет вовлечь в работу всех учащихся класса).
Биологические особенности Социальные особенности
низкий скошенный лоб и затылок
сплошной надглазничный валик
большое лицо с широко расставленными глазами
обычно слабое развитие подбородочного выступа
крупные зубы, короткая массивная шея
рост 155-160 см.
масса головного мозга 1500 гр.
объём мозга 1200-1600 см3 (причём сильное развитие получили отделы, связанные с логическим мышлением) постройка жилища
способность к добыче и активному использованию огня
первобытно-стадный образ жизни
орудия-остроконечники и скребла - были более совершенными, чем примитивные обработанные гальки
Дополнительный материал:
Увеличение числа находок позволило выяснить, что неандертальцы - неоднородная группа. Неоднородность проявляется не только при сравнении неандертальцев, живших, например, но о. Ява, в Африке, Средней Азии или в Крыму, но и при сравнении многочисленных скелетов, обнаруженных в одном и том же месте. Возможно, существовало две главные дифференцированные расы:
Поздние неандертальцы - характеризовались описанными выше признаками (см. таблицу). Они имели мозг, в котором, как и у архантропов, форма лобных долей была клювовидной. Скелет имел крупные остистые отростки позвонков – свидетельство мощно развитой мускулатуры. Они очень небольшими (видимо, семейными) группами могли выжить и побеждать в борьбе за существование. В них как бы был воплощён чрезвычайно обычный эволюционный принцип мощного физического развития, приносящий успех группе в борьбе за существование.
Ранние неандертальцы - характеризовались меньшим надбровным валиком, более тонкими челюстями, высоким лбом, заметно развитым подбородком. Все эти черты в строении скелета определённо свидетельствуют о менее мощном физическом развитии. Особенности же строения мозга – развитие передних лобных долей и сокращение клювовидных долей – говорит о том, что эти существа вступили на путь, прямо ведущий от орды к возникновению общества. В группах этих неандертальцев были более развиты внутригрупповые связи на охоте, при защите от врагов и от неблагоприятных условий окружающей среды. Они оказались совершенно на ином эволюционном пути – выжили в борьбе за существование благодаря объединению сил отдельных индивидов, что привело 60-50 тыс. лет назад к возникновению вида, к которому принадлежим и мы с вами, - Человека разумного – Homo Sapiens.
Учитель: Но о современных людях (неоантропы), представителем которых является кроманьонец, мы познакомимся на следующем уроке.
А теперь, обратив внимание на полученные таблицы, попробуйте ответить на вопросы:
Какие факторы (биологические или социальные) усиливали своё воздействие на эволюцию человека?
Что происходило с объёмом головного мозга человека, почему?
Как изменялся «быт» человека у представителей разных групп?
Можете ли вы сказать, что эволюция человека носила линейный характер? Какая, на ваш взгляд, из схем, полученных на доске, является наиболее точной?

Домашнее задание: § 46.
Знать: стадии эволюции человека.
Уметь: характеризовать биологические и социальные особенности, а так же  направления эволюции представителей рода Homo.
Индивидуальные задания: подготовить сообщение /доклад/: «Неоантропы».
Подведение итогов урока и рефлексия:
Вам было интересно на уроке?
Что нового для себя вы открыли?
Как считаете, хорошо ли вы работали?
Как можете оценить свою работу?
Оценка работы учащихся учителем.
Адамның шығу тегімен тарихы даму кезеңдерін, нәсілдік ерекшеліктерін зерттейтін ғылым саласы антропология деп аталадыФранцуз ғалымы: Жан Битист Ламарк 1744 - 1829Адамның жерде жүруге бейімделген маймыл тектес ата - тектен шыққандығын айтты К. Линнейт Швед ғалымы1735 жылы шыққан “Табиғат жүйесі” атты еңбегіңде адам мен маймылды сүтқоректілер классыңөкілі ретінде бір туысқа жатқызған.Ч. Дарвин Ағылшын ғалымы1871 жылы басылып шыққан “Адамның шығу тегі және жыныстық сұрыпталу “ атты еңбегінде: Адам – тіршіліктің тарихи даму сатысындағы ең жоғарғы әрі соңғы буыны деп көрсетті. Адаммен адам тәрізді маймылдардың арғы ата – тегі бір деген тұжырым жасады Адамның жануарлар дүниесіндегі орныХордалылар типіОмыртқалылар тип тармағыСүтқоректілер класыҰрықжолдастылар класс тармағыПриматтар (маймылдар) отрядыАдам тәрізді маймылдар отряд тармағыАдамдар туысыСаналы адам түрі
Адамның жануарлар дүниесінің әрбір жүйелік топтарына тән ұқсас белгілеріЖүйелік топтар ------------------------------ Адам ағзасындағы ұқсас белгілерХордалылар (желілілер) типі ------------ Ұрығының дамуында хорданың, жүйке түтігінің, жұтқыншақтың екі бүйірінде көптеген желбезек саңылауларының болуыОмыртқалылар тип тармағы -------------- Денесінің арқа жағында ұзына бойы орналасқан көптеген омыртқалылар тізбегінен тұратын омыртқа жотасының болуы. Миының бес бөлімге(алдыңғы, аралық, ортаңғы, сопақша ми және мишық) бөлінуі. Екі жұп(алдыңғы және артқы) аяқтарының болуы; жүрегінің денесінің құрсақ жағында орналасуы.Сүтқоректілер класы ---------------- Терісінде тер, май және сүт бездері мен түктерінің болуы. Ми қыртысының күрделі дамуы, тістерінің жеке топтарға (күрек, сойдақ, кіші және үлкен азу тістер) жіктелуі; кеуде қуысымен құрсақ қуысының арасын бөліп тұратын көкеттің болуы; қалдық белгілер мен арғы ата тегінің белгілерің қайталауы және т. бНағыз аңдар класс тармағы --------------- Етті еріндерінің болуы; ұрпағын тірі туып, сүт пен асырауы; сүт бездерінің ұшында ұрпағы еметін емшектің болуы және т. Б
Рудименттік деп ата тегінен қалған қалдық белгілерін атайды.Рудименттік белгілер↓құйымшақсоқыршекҚұлақ айналасындағы бұлшық еттерТерідегі түктерАтавизим деп арғы ата – тектің белгілерінің қайталануын атайдыАтавизим белгілері↓Денесін қалын түк басқан баланың дүниеге келуіКөп емшекті, құйрықты нәрестенің туылуыАдам эвалюциясының қозғаушы күштері↓Биологиялық → Тұқым қуалайтын өзгергіштік, табиғи сұрыпталу, тіршілік үшін күресӘлеуметтік → Еңбек әрекеті, сөз, ақыл - ой, сана, еңбектің қоғамдық сипаты"Алғашқы адамның бір күні" әңгіме құрастыру
ҚорытындылауТест сұрақтары1. Рудиментті табыңыз:а/түкті адам ә/ аппендикс б/құйрықты бала2. 1871 жылы шыққан “Адамның шығу тегі және жыныстық сұрыпталу” еңбегінің авторы кім:а/Ж. Б. Ламарк, ә/Ф. Энгельс, б/Ч. Дарвин3. Адамның тарихи дамуы:а/онтогенез ә/филогенез б/ антропогенез4. Жеке түрлердің өз ата - тектерінің белгісіне қайта оралуы қалай аталады:а/рудимент ә/атавизм б/гомологиялық мүше5. Еңбек әрекеті, сөз, ойлау антропогенездің қозғаушы күшінің қай факторына жатады.а/әлеуметтік ә/ биологиялық б/экологиялық6. Тұқым қуалайтын өзгергіштік, тіршілік үшін күрес антропогенездің қай факторына жатады:а/әлеуметтік ә/ биологиялық б/аналогиялық7. Адамда соқырішек, үшінші қабақ ата тегінен қалған белгілерге жатады. Осындай белгілердің ғылыми атауы:а/рудимент ә/атавизм б/гомология1. Ә 2. Б 3. Б 4. Ә 5. А 6. Ә 7. АБағалау

Приложенные файлы

  • docx 283263
    Размер файла: 4 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий