Байанай ыйа — внеурочная работа, мероприятия


Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение
« Нюрбинская начальная общеобразовательная школа №3»
Кылаас чаас сценарийа
«Сэтинньи ый – Байанай ыйа»
Онордулар:
Охлопкова Евгения Геннадиевна,
Винокурова Изамира Александровна
Ньурба, 2015с
Темата: «Сэтинньи ый – Байанай ыйа»
Кылаас: 2
Сыала:
- ыйдар сахалыы ааттарын билиhиннэрии;
- булчут лэтин, кини кнд тлээх кыыллары хапкаан, туhах, саа кмтнэн тыа5а бултуур диэн йдбл биэрии;
- «Байанай» диэн тыынар-тыыннаа5ы, хамсыыр харамайы барыларын крн-харайан олорор саамай улахан иччи буоларын йдт;
- булчут лэтигэр, айыл5а5а харыстабыллаах сыhыаны иитии.
рэх дэгиттэр дьайыылара:
Бэйэни салайынар-дьаhанар сатабыл: «мин тугу билиэхпин ба5арабыный» (сыал, сорук), «мин тугу билэбиний» (тмк), тэннээн крhн. Сана билиигэ тардыhыыны кhрд.
Ытык йдбл инэринэр сатабыл: лэ тмгн сыаналаныы, сыыhаны булан кннрн.
Билэр-крр сатабыл: сахалыы ыйдар ааттарын билиhиннэрии, «Байанай» диэн ким буоларын йдт.
Бодоруhар сатабыл: бэйэ-бэйэни, учууталы истэ рэнии, бииргэ рэнэр до5отторугар убаастабыллаахтык сыhыаннаhыы, мккhэр тгэн та5ыста5ына конфликт скэппэт туhугар лэлээhин.
Туттар тэриллэр: алаадьы, кымыс, А.Е. Кулаковскай – ксклээх лксй «Байанай алгыhа» кинигэ ойуулара; проектор, аал уот макета, илим, туу, куйуур, туhах, ох саа, хапкаан (булт тэриллэрэ); фишкалар – собо (24), саhыл(2), киис(2) ойуута; хомус тыаhа, араас кыыл саната, Байанай ойуулаах мэдээл, «Аар тай5а устун» тhмэх соруда5а, хамаанда5а арахсарга туhаныллар фишкалар (3 муннук, 4 муннук)
Кылаас чаас хаамыыта.
(Кылаас чааhа са5аланыан иннинэ уолаттар фишка таланнар, хамаанда5а арахсаллар. 3 муннук фишкалаахтар 1 хамаанда - «Сыыдамнар» диэн ааттаах остуолга олороллор. 4 муннук фишкалаахтар 2 хамаандалар - «Сонордьуттар» диэн ааттаах остуолга олороллор).
Тэрээhин чаас.
- Дорооболорун о5олоор! Бгн биhиги эhиэхэ кылаас чааhын ыыта кэллибит. (Бэйэни, кмлhчч уолаттары билиhиннэрии). Бары кнтк олордубут уонна чуумпуран олорон истэбит.
- О5олоор, ким сахалыы ыйдар ааттарын билэрий? (Слайд 1)
Тохсунньу ый – Танха Хаан
Олунньу ый – Одун Хаан
Кулун тутар – Дьhгй
Муус устар – Айыыhыт
Ыам ыйа – Иэйэхсит
Бэс ыйа – рн айыы тойон
От ыйа – Аан Алахчын
Атырдьах ыйа – Аан Дьааhын
Бала5ан ыйа – Улуу Суорун
Алтынньы ый – Хотой Айыы
Сэтинньи ый- Байанай
Ахсынньы ый – Билгэ Хаан
- Ол аата билигин ханнык ый тмктэнэн эрэр эбитий? (Байанай ыйа)
- Сэтинньи ый – «Байанай ыйа» дэнэр. Сэтинньи ыйга сирбит тонор. Ойуур, тыа иhэ чуумпурар, утуйар. Ойуур иччитэ Баай «Байанай» кыылларын, балыктарын, хамсыыр харамайын маныыр, араначчылыыр. (Хомус тыаhа, араас кыыл саната иhиллэр).
- Ол аата бгн биhиги кылаас чааспытыгар туох туhунан кэпсэтэрбит буолуой? (Байанай ыйын туhунан) (Слайд 2)
-Бгнн кылаас чааспыт темата «Сэтинньи ый – Байанай ыйа».
- То5о баай «Байанай» диэбиттэрэ буолуой?(О5олор эппиэттэрэ) (Слайд 3)
- Байанай кыылларынан, кнд тлээ5инэн баай. Байанай диэн тыынар тыынна5ы, хамсыыр харамайы барыларын крн-харайан олорор саамай улахан иччи буолар. Дьэ бу иччиттэн булчут киhи кэлэн аал уоту аhата-аhата крдhр буолар.
- Булчут диэн кими этэбитий? (О5олор эппиэттэрэ)
- Былыр биhиги эhээлэрбит бултаан-алтаан дьоннорун, дьиэ кэргэннэрин иитэн олорбуттара. Ол курдук, куоба5ы бултаан этин сииллэр, тириититтэн тлк, бэргэhэ тиктэн кэтэллэр эбит. Онноо5ор суор5аннара куобах тириититтэн буолара. Билигин да5аны эhиги а5аларгыт булт абыланар ылларан дьэ, бу кэмнэ тэринэн, ох курдук оностон бултуу-алтыы бараллар.
- Уол о5о айыл5аттан булка-балыкка буккуллар айдарыылаах. Кинини кыра эрдэ5иттэн тыа5а илдьэ сырыттахха, бгэлэрбит гэстэрин, булт сиэрин-туомун рэттэххэ т булчут, балыксыт буола улаатар! Ол иhин бгн манна биhиги уолаттарбыт эмиэ кыратык да буоллар «булчуттар» буолан ылыахтара, онтон кыргыттар эhиги бултуургутун уонна булкутун сыаналыахтара, крхтэрэ.
Слайд 4.
- Дьэ, корун эрэ о5олоор бу олорор булчуппут. Хара тай5а5а бараары ханнык сиэри-туому толорор эбитий?
- Аал уоту ааттаhар. (аал уот макета)
- Уолаттары эрэ билигин манна бу аал уоппут тула ынырабын, манна тгрчч олорун.
- Биhиги бгэлэрбит айыл5аны кытта йдhн, спсhн олорбуттар эбит. Ол иhин айыл5а уон оччонон тлн, булдунан-аhынан кндлээн, иитэн-аhатан олорбут.
Сиргэ – уокка барыны бары харыстаан, сиэрдээхтик сыалдьыахха, бгэлэрбит тугу эппиттэрин рэтиэххэ, тутуhуохха наада.
- Бултуу барыан иннинэ Саха киhитэ хайаан да Аал уотун аhатан, Байанайтан крдhн, кнуллэтэн эрэ бултуу барара. Уолаттар билигин аал уоттарын аhатыахтара, Байанайтан кнул ылыахтара.
(Аал уокка эрдэттэн бэлэмнэммит уолаттар алгыстара)
1 уол: Бардам туту,
Барылы кэскил,
Баай барыылаах
Тойон эhэм,
Истэ сэргэ5элээ,
Кр бдлээ!
Тус бэйэн туhааннаах
До5ор гынан туhалаа:
Уурбуттаах буолларгын-уларытыма,
Анаабыттаах буолларгын-аралдьытыма.
Мурун анныттан
Булта булан кулу,
Атах анныттан
Алта айан кулу.
2 уол: Адаар муостааххыттан,
Атырдьах атахтааххыттан амсат!
Сымна5ас сыалааххыттан,
Сылаас тыыннааххыттан сымсаттар!
Кыhыл-хара кылааннааххыттан,
Кнд т тлээххиттэн
Кйэ-крс ктн кулу!
Аал уотунан айахтаатым,
Кх уотунан кмэйдээтим,
Аhаан сыр5аан турун!..
Тлклх тнэ манан трэх,
Тэхтиргэ тэптэрэр,
Очурга о5устарар буолаайа5ыный!
Туску-уо!
- чгэй! Баай Байанайтан ааттаhан, аал уоппутун аhаттыбыт. Дьэ билигин булка ананар крэххэ айаммытын са5алыыбыт. Уолаттар киирэн иhэн фишкалары талан ылбыккыт, ол фишкаларынан хамаанда5а арахсан олоро5ут. Фишкаларгыт крбккт курдук биирэ 3 муннук уонна 4 муннук. 3 муннук фишкалаахтар 1 хамаанда. 4 муннук фишкалаахтар 2 хамаандалар.
- Маннайгы хамаанда аата – «Сыыдамнар»
- Иккис хамаанда аата – «Сонордьуттар».
- Эдэр булчуттарга туhаайан эттэххэ, булт диэн киhини умсугутар, эр киhи этигэр-хааныгар инэ сылдьар дьарык. Саа сэп-сэбиргэл, саа тэрилэ – бу эр киhи баайа! Онон мин маннайгы крэ5и са5алыыбын. Билигин хамаандалар булт тэрилин тh билэллэрин тургутан крхпт!
I тhмэх: «Булт тэрилэ - эр киhи баайа».
Слайд 5.
- Хас сптх эппиэт аайы Эбэбит кмс хатырыктаа5ын Байанай бэлэх уунуо.
1. Улахан балыктааhынна туттуллар тэрил (мунха) (Слайд 6)
2. Балыктааhынна киhи сыратын ылбат, бириэмэтин сиэбэт ханнык тэрил туттулларый ? (туу) – тууну крдрбт
3. Саха ойбонтон балыктыырыгар ханнык тэрили туттарый? (куйуур)
(Слайд 7)
4. Саа суох эрдэ5инэ куоба5ы хайдах бултуур этилэрий сахалар? (туhа5ынан) - туhа5ы крдрбт.
5. Куhу былыр сахалар тугунан бултуулларый? (ох саа) (Слайд 8)
6. Саhылга, бр5 сылдьар суолугар сонордьут булчут тугу уурарый? (хапкаан) – хапкааны крдрбт
- Саха уолаттара диэх курдук эбиккит, олус учугэй. ( Сптх эппиэт аайы таайбыт булт тэрилин о5олорго крдрн иhэр)
(хас сптх эппиэт аайы собо)
II тhмэх: «Хара тыа баайа» (Слайд 9)
Слайд 10.
- Былыр-былыргыттан Саха киhитэ хара тыаны до5ор-атас гынан бу кннэ тиийэн кэлбитэ. Хара тыа барахсан булдунан-аhынан кндлээн, иитэн-аhатан олордо5о.
- Бу тhмэххэ уолаттар кылгас бэриллибит бириэмэ5э кыыллар ааттарын суруйуохтара (2 мн бэриллэр)
- Бириэмэ бттэ. Дьэ, билигин крхпт Байанай эhиэхэ ханнык кыыллары бултуурга кнул биэрбитин уонна ханнык хамаанда5а хас арааhын анаабытын. Манна турабыт, хас хардыы аайы суруйбут кыылгытын ааттыгыт (хамаандаттан биир уол тахсар)
- Бугун _____ хамаанда булчуттарын Байанайбыт кндлээбит эбит. Кыайыылаахха хара тыа саамай кунду баайа киис. (кыайыылаахха киис)
III туhумэх. «Аар тай5а устун».
Слайд 11.
- Булду Аар тай5аны баhыттан ата5ар диэри тилийэ кэрийэн, кннэри-тннэри эккирэтэн, сонородоhон бултууллар. Байанай хара тыа баайын ба5алаахха эрэ барытын ыhан-то5он, ытыhыгар ууран биэрбэт. Сатабыллаах, табыллыбыт эрэ булчут кырса, саhыл кыбыныылаах, тиин тиhимэхтээх, солондо соhуурдаах тннн элбэх кннээх эрэйин, сыратын тлтр.
- Сэрэйбиккит буолуо, эдэр булчуттарбытын билигин Аар тай5а5а атаарабыт, онтон Аар тай5абыт бу баар. (Слайд 12)
- Уолаттарга сорудах толороллоругар 2 мн бэриллэр, бу бириэмэ5э манна кыыл аатын булан бэлиэтиэхтээххит. Бэлэмнит дуо? (Слайд 13)
т э б к х о
а h э ру а д
й с а о б н
а к h ы л л о
х и а т с о ы
к и н а б а ры с д а а т а
рс а т и и Ң
Тайах, кырса, эhэ, киис, андаатар, куобах, солондо, саhыл, бр, таба, тиин
- Са5алаатыбыт, кытаатын!
- Кылгас бэриллибит бириэмэ бттэ, тохтуубут. Уолаттарбыт Аар тай5аттан ханнык бултаах-алтаах тннбттэрин билигин билиэхпит.
- Кыайыылаах хамаанда5а мааны булт бэриллэр (саhыл) (Слайд 14)
(1 уол кмскр)
IV тhмэх: «Илиминэн соболооhун» (Слайд 15)
- IV тмктр тhмэхпитигэр балыксыттар буолабыт. Бу тhмэх соруда5а маннык. Дуоскабыт крргт курдук илим, онтон илимнэ кэлбит хас балык аайы тыл баар, ол тыллары спк сааhылаан с хоhоонун таhаарабыт. Балыктарбытын бастаан илимтэн араарабыт, ол араарарга бары сыаптыы турабыт. Балыктары барытын араардыбыт эрэ остуолга с хоhоонун оноробут. Сорудах йднн дуо? (Слайд 16)
1. Ким до5ордоох, ол дьоллоох.
2. Срэ5э суох сс сбэлээх.
- Ханнык хамаанда тргэнник с хоhоонун онорон таhаарар эбитий? (Кыайыылаахха собо).
Дьэ манан биhиги крэхпит тмктэнэр. Билигин Байанай ханнык хамаанда5а элбэх булду анаабытын билиэхпит. Хамаандалар Байанайгыт бэлэ5ин аа5ынын. Элбэх ахсааннаах бултаах хамаанда кыайар. (Кыайбыт хамаанда5а Байанай ойуулаах мэдээл)
- Дьэ, ити курдук бултаан-алтаан дьиэбитигэр тиийэн кэллибит. (Слайд 17).
Тмк.
- Бгнн кылаас чаастан эhиги туох сананы биллигит?
- Сэтинньи ыйы атыннык туох диэн ааттыыр эбиттэрий?
- Байанай диэн кимий?
- Булчут диэн кимий?
- Бгн ылбыт билиигит олоххо туhалаах эбит дии санаатыгыт дуо?
- Эhиэхэ барыгытыгар тгрк лиис биэртэлиибин, манна бэйэ5ит туруккутун уруhуйдаан крдрн. (рбт эбэтэр хомойбут)
- Дьиэ5итигэр а5а5ытыгар, эhээ5итигэр, убайгытыгар кмлhннэрэн, выставка онорорбутугар хас биирдии о5о 3 булт тэрилин ойуутун а5алаарын!
- Кхтх кыттыыны ылбыккытыгар улахан махталбын тиэрдэбин.

Приложенные файлы

  • docx 266275
    Размер файла: 34 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий